Interview Mayumi Suzuki

De Japanse fotograaf Mayumi Suzuki maakte een boek over het verlies van haar ouders door de tsunami van 2011

Mayumi Suzuki Beeld Marie Wanders

Er ligt een pakketje op tafel in het café in Amsterdam-Noord waar we hebben afgesproken. Een lens, gewikkeld in een theedoek. ‘Pak hem maar vast’, zegt Mayumi Suzuki (40), de Japanse fotograaf die met haar boek The Restoration Will het afgelopen jaar de ene internationale prijs na de andere won. ‘Je hoeft er niet voorzichtig mee te zijn, hij is toch al kapot. Schud er maar mee. Zie je het zand?’

Suzuki is op uitnodiging van het fotografieplatform Docking Station in Amsterdam, om te werken aan een nieuw project. Net als in The Restoration Will speelt daarin de tsunami van 11 maart 2011, die haar ouders het leven kostte, een grote rol.

Een foto van de lens staat in het boek. Hij was van haar vader, eigenaar van een fotostudio in de vissersplaats Onagawa. Ze vond hem op straat, een paar meter van wat ooit ook haar huis was geweest. Het was, zegt Suzuki, alsof haar vader haar een teken gaf: je moet voortzetten wat ik hier ben begonnen.

The Restoration Will begint op 9 maart 2011, als Suzuki haar ouders belt. Terwijl ze praten, voelen ze een lichte schok. Geen reden tot zorg, zeggen ze tegen elkaar. Lichte aardbevingen zijn in Japan te talrijk om er bij stil te staan.

Schepen in de haven van Onagawa. Beeld uit het boek The Restoration Will van Mayumi Suzuki

Thuis in Zushi, een kustplaats vlakbij Tokio, checkt Suzuki na dat gesprek toch het tsunami-alarm op internet. Niveau 1, een voorspelde golf van een meter hoog; alleen de oesterkwekers in Onagawa, letten dan op. Haar ouders niet. Ze wonen boven hun fotostudio, op 100 meter van de oceaan. Het huis heeft de tsunami van mei 1960 overleefd – de golven waren toen 4 meter hoog.

Twee dagen later beeft de aarde in Onagawa met een kracht van 8,9 op de schaal van Richter. Het is de zwaarste aardbeving in Japan in 140 jaar. Suzuki voelt de schokken 500 kilometer verderop in haar eigen huis. Om tien voor half vier, precies op het moment dat ze haar ouders een sms stuurt: ga naar de heuvels, er komt een tsunami aan, breekt de zee door de wal. Na vijf minuten drijven de eerste huizen van gewapend beton in het water. Het peil zal tot 16 meter boven zeespiegel stijgen. 3.459 huizen spoelen weg, bijna driekwart van de stad. 827 mensen vinden de dood, 8 procent van de bevolking. Onder hen zijn Atsushi en Katsuko Sasaki, Mayumi Suzuki’s ouders.

Mayumi Suzuki (links) en een vriendinnetje in de fotostudio van haar vader in 1993. Beeld uit het boek The Restoration Will van Mayumi Suzuki

De eerste foto’s maakt ze met een kleine digitale camera, twee weken na de ramp. Van de buren, van de straten, huizen op hun kop, de ravage op straat. De studio, waarin de oranje gloeilamp van de donkere kamer intact was gebleven. Ze fotografeert als om zichzelf te kunnen bewijzen: dit is echt gebeurd. Aan een fotoproject denkt ze nog helemaal niet. ‘Ik was geen kunstfotograaf. Ik schoot covers voor tijdschriften en ik maakte portretten in opdracht, net als mijn vader.’

Een ontmoeting met een Japanse ontwerper die een actie opzet om geld in te zamelen voor slachtoffers van de tsunami, verandert dat. Hij nodigt haar uit om mee te doen aan een tentoonstelling in New York, over de tsunami, in mei 2011. New York! denkt ze. De stad waarvan haar vader had gezegd: moet je het daar niet eens proberen, toen ze in 2004 een jaar in Vancouver als bruidsfotograaf haar geld verdiende. Hij hield zelf van Amerikaanse fotografie, van de portretfoto’s van Richard Avedon nog het meest. Wat toen onhaalbaar leek, zich als fotograaf manifesteren op het hoogste podium, krijgt ze nu op een presenteerblaadje.

Suzuki's ouderlijk huis annex de fotostudio van haar vader. Beeld uit het boek The Restoration Will van Mayumi Suzuki

De tentoonstelling is de aftrap voor een jaar waarin ze veelvuldig afreist naar Onagawa om vast te leggen hoe de stad opkrabbelt na de ramp. Ze is erbij als inwoners gevonden voorwerpen komen brengen naar de gymzaal waar tweeduizend mensen tijdelijk onderdak vinden.  Als de vismarkt voor het eerst weer open gaat en het nieuwe schooljaar begint. Ze fotografeert leeftijdgenoten die weer zaakjes openen, de eerste bulldozers, de lege straten in augustus, als alles wat aan de ramp herinnert al is opgeruimd. Drie tentoonstellingen in Japan volgen, ze wordt beroemd als de fotograaf die haar ouders verloor bij De Grote Aardbeving en Tsunami. Een beetje schuldig voelt Suzuki zich: ze vindt haar foto’s helemaal niet zo bijzonder. ‘Iedereen met een goede camera kan ze maken. Maar wat is mijn eigen stem?’

Het duurt vijf jaar tot ze het antwoord vindt in de lens van haar vader. Al die tijd lag hij in een kast, net als de door water aangetaste familiekiekjes en het portfolio met de blauw gemarmerde kartonnen kaft van haar vader. Daarin zitten de zwart-wit prints waarmee ze hem in 2004 nog heeft geholpen. Ze vond het te pijnlijk ernaar te kijken, ze wilde vooruit, ze wilde liever laten zien hoe de inwoners de ramp hadden overleefd en weer aan een toekomst werkten. Als ze daarover komt te spreken met haar coach, de Japanse curator Yumi Goto, zegt die: ‘Maar Mayumi, waarom vertel je niet eerst je eigen verhaal?’

Verjaardagsfeest van Mayumi met haar familie in 1980. Beeld uit het boek The Restoration Will van Mayumi Suzuki

En zo verzamelt ze in The Restoration Will  portretten die haar vader ooit maakte, foto’s van Mayumi als jong meisje en haar eigen documentaire beeld van de verwoeste stad. Maar het boek is veel meer dan een persoonlijk verhaal. ‘Iedereen’, zegt Suzuki, heeft familie, ‘en iedereen kan zich voorstellen hoe het is om die te verliezen.’ Het mooist zijn de onscherpe zwart-witfoto’s van een schip in de haven, een aangelichte boom, een bak met sint-jakobsschelpen, van lichtvlekken in het donker. Ze zijn gemaakt met haar eigen technische camera, waarop de lens van haar vader precies paste. Op zoek naar hem vond ze haar eigen beeldtaal. ‘Jij zegt: die foto’s zijn de verbeelding van rouw. Voor mij verbeelden ze de terugkeer van de ziel op aarde. In Japan vieren we dat elk jaar in augustus, met een ceremonie van een paar dagen. We herinneren ons onze voorouders, die even een kijkje komen nemen op aarde. Deze mistige foto’s verbeelden de blik van mijn vader, wat hij zou zien als hij terugkwam. Hij komt uit de zee, loopt rond, onderzoekt de stad, ziet zijn vrienden en zijn dochters die om hem rouwen.’

Mayumi met haar moeder en zusje bij de pier van Onagawa, 1979. Beeld uit het boek The Restoration Will van Mayumi Suzuki

Waarom ze niet over haar moeder praat?

‘We konden niet goed met elkaar overweg. Maar het belangrijkste: The Restoration Will is het fotografische testament van mijn vader. Als het boek ook over mijn moeder zou gaan, zou dat alleen maar afleiden.’

In Amsterdam werkte ze in juni aan een nieuw boek over Onagawa. Ze legt de stad vast aan de hand van vier families, klanten van haar vaders studio. Er is niets meer over van wat er ooit was. De grond onder de oude stad is plaatselijk 5 tot 20 meter opgehoogd, er zijn hipstertentjes gekomen met koffie en cocktails. Gewoond wordt er alleen nog in de heuvels rond de baai. De huizen zien er allemaal hetzelfde uit.

Wat Suzuki hoopt te ontdekken is waarom de jonge generatie, anders dan zij, in een stad wil blijven wonen die de afgelopen eeuw al drie keer een grote tsunami heeft doorstaan. Waarom bleef haar vader na de tsunami van 1960? Ze heeft het hem nooit gevraagd. ‘Ik was niet nieuwsgierig naar onze familiegeschiedenis, en ik was al helemaal niet geïnteresseerd in de geschiedenis van de stad. Voor een tiener was het er verschrikkelijk. Er gebeurde niks, ik wilde naar Tokio. De mensen zullen zich wel afvragen: ‘Waarom gaat Mayumi opnieuw een boek maken over Onagawa als ze er niet wil wonen?’ Omdat ik zo een connectie houd met de mensen die mijn ouders hebben gekend. En om, net als mijn vader deed, met mijn portretten herinneringen te maken voor de generaties die nog komen.’

Atsushi en Katsuko Sasaki zijn nooit gevonden. Soms maken Mayumi Suzuki en haar zus een grapje: misschien zijn ze met de stroom mee gedreven, en wonen ze in Hawaii.

Mayumi, op een van de door het water aangetaste familiefoto's uit de kartonnen doos die ze vond. Beeld uit het boek The Restoration Will van Mayumi Suzuki

Mayumi Suzuki was in juni te gast bij Docking Station, een internationaal fotografieplatform dat fotografen de gelegenheid biedt hun maatschappelijk geëngageerde en artistieke verhalen te ontwikkelen en bij een groot publiek bekend te maken. Elke maand nodigen ze een internationale fotograaf uit om in de mobiele studio van drie bij drie meter – hij staat dit jaar aan het IJ in Amsterdam – te werken aan en te praten over hun project. De fotografen worden geselecteerd door een netwerk van ambassadeurs, onder wie Eric Vroons (Gup magazine) Jenny Smets (Vrij Nederland) en Jim Casper (online netwerk Lens Culture).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden