De jacht op Karadzic

Het einde van Radovan de Ongrijpbare

Hij zou zich 's nachts door donkere wouden van klooster naar klooster verplaatsen, of van bordeel naar bordeel. Karadzic als ongrijpbare slechterik uit een Hollywood-film: het sprak meer tot de verbeelding dan Karadzic als eenzame man in een Belgradose flat. BBC-journalist Nick Hawton onthult.

Het is een interessante vraag wie zich op 21 juli 2008 beroerder heeft gevoeld: Radovan Karadzic, gearresteerd, of BBC-correspondent Nick Hawton, niet op zijn post in Belgrado. Er is geen journalist die meer tijd en energie heeft gestoken in de zoektocht naar de Bosnisch-Servische leider dan hij. Hawton zocht naar Karadzic in de moeilijkst bereikbare kloosters, in de vuilste casino's en tussen de massa's rouwenden op de begrafenis van Radovans moeder Jovanka in Montenegro. Hij bouwde een indrukwekkend netwerk op van geheime bronnen, van hoge militairen en diplomaten tot employees van de westerse en lokale inlichtingendiensten. Constant werd hij overladen met tips en geheime aanwijzingen. Op fluistertoon werd hij gebrieft tijdens diners in schimmige restaurants. Op de raarste momenten werd hij op parkeerplaatsen ontboden. Op de vreemdste uren rinkelde zijn mobiele telefoon. Helaas, alle sporen liepen dood. Telkens opnieuw.

Medio 2008 concludeerden veel van Hawtons contacten dat Karadzic van de aardbodem verdwenen leek. Voorjaar 2008 besloot de reporter er een jaartje tussenuit te gaan. Een paar maanden later, in de late avond van maandag 21 juli, zag hij het lichtje van zijn tot zwijgen gebrachte mobiele telefoon knipperen. Een sms van een neefje in Londen: 'Weet je het al van Karadzic?'

De nachtmerrie van een ambitieuze journalist: er op het moment suprême niet bij zijn. Hij was er kapot van, schrijft Hawton. Zijn sabbatical eindigde meteen. Het schrijven van een boek moet zowel een journalistieke als een therapeutische functie hebben gehad. The Quest for Radovan Karadzic, op sommige plekken nu al verkrijgbaar, verschijnt volgende weekofficieel in Engeland. De Nederlandse vertaling, De jacht op Karadzic, komt op 3 juni uit bij Nieuw Amsterdam. Mijn persoonlijke zoektocht, luidt de ondertitel, maar 'doodlopende wegen' of 'hoe weinig belangrijke mensen wisten en maar wat gisten' waren ook geschikt geweest.

Het spreekt boekdelen dat Karadzic' arrestatie voor bijna iedereen onverwacht kwam. Die arrestatie, veertien jaar nadat het Tribunaal hem had aangeklaagd en tien jaar na zijn laatste verschijning in het openbaar, vond plaats aan de rand van Belgrado, hoofdstad van Servië. Jarenlang was Karadzic steeds op een haartje na gearresteerd in Bosnië. Althans: dat hoorde je steeds van de internationale autoriteiten daar. Zaten die op een dood spoor? Ja, weten we nu, dankzij anonieme bronnen van Hawton, een aantal vrijwel zeker uit de Servische staatsveiligheidsdienst. Na Karadzic' arrestatie wilden die wel het een en ander vertellen.

In de winter van 1997-1998 verdween Karadzic uit het openbare leven in de Republika Srpska, het Servische stuk van Bosnië, en verkaste naar Belgrado. Daar ging hij niet meer weg. Tot 2004 kwam hij de deur vrijwel niet uit. Gefrustreerd door jaren van binnen zitten, begon hij medio 2004 een nieuw leven als de alternatieve geneesheer Dragan Dabic, mooie energieknot op de haardos. Ondertussen pakte de internationale troepenmacht SFOR hem steeds 'bijna' in Bosnië.

Op persconferenties na alwéér een mislukte arrestatiepoging, verklaarden woordvoerders telkens over 'betrouwbare inlichtingen' te hebben beschikt en Karadzic waarschijnlijk op enkele uren te hebben gemist. Helaas, iemand moest hem hebben getipt.

Niemand die vaker hoorde dat Karadzic er nu echt bij was dan Nick Hawton. In januari 2004 onderbreekt hij zijn vakantie na een telefoontje van zijn belangrijkste militaire bron. 'Als je nu niet komt, zal je er de rest van je carrière spijt van hebben.' SFOR voert een omvangrijke, kostbare operatie uit in Karadzic' oude hoofdkwartier Pale. De man zelf is er niet, ondanks een

'100 procent zeker zicht' dat SFOR zegt te hebben. April 2004: Hawton wordt uit zijn bed gebeld, SFOR in Pale, explosies - en weer geen Karadzic. En zo gaat het door.

Waar kwamen al die betrouwbare inlichtingen vandaan? Zeker is dat leden van de verarmde bevolking van de Republika Srpska in ruil voor contant tipgeld regelmatig de neiging hadden Karadzic scherp in het zicht te krijgen. De volgende vraag is dan waarom die informatie regelmatig zeer serieus werd genomen. SFOR werd door de internationale media beschuldigd van passiviteit en wilde een daad stellen, zeker. Maar wat wellicht ook meespeelt is dat de tips pasten in een - zoals nu blijkt - mythisch beeld van Karadzic dat eind jaren '90 gestalte kreeg: dat van een outlaw die zich 's nachts door dichte wouden van klooster naar klooster verplaatste, of van bordeel naar bordeel, of van casino naar casino. Een cowboy, een Robin Hood, een gokker, een bordeelbezoeker, een brutale avonturier op de vlucht. Karadzic als een ongrijpbare slechterik uit een Hollywood-film: het sprak meer tot de verbeelding dan Karadzic als een eenzame man in een flatje in Nieuw Belgrado.

Hawton verweeft zijn verhaal van de doodlopende sporen met Robert Kaplan-achtige sfeerimpressies van de Balkan. De regio wordt daarin soms wat vet en, mijns inziens, erg exotisch neergezet. Het verhaal van de mislukte arrestatiepogingen wisselt Hawton af met dat van Karadzic', laten we eerlijk zijn, mislukte leven. Nieuwe elementen bevatten die passages niet zoveel. Ze bevestigen het beeld van Karadzic als eeuwige frustraat, lichtgewicht en ijdele dilettant die min of meer bij toeval de politieke leiding kreeg over het criminele Servische project in Bosnië. Karadzic was een amateur-dichter, een amateur-psychiater en uiteindelijk ook een amateur-politicus, een criminele karikatuur. Voor een bezoekje aan de kapper werden kabinetsvergaderingen afgelast. Tegenover westerse journalisten babbelde hij maar wat raak terwijl zijn mannen Sarajevo beschoten. Voordat de vraag is gesteld of hij zich ooit rekenschap heeft gegeven van de misdadigheid van het Bosnisch-Servische project, is er al het antwoord dat hij zich er waarschijnlijk nooit echt druk om heeft gemaakt.

De jacht op Karadzic had minder bestaansrecht gehad zonder de laatste hoofdstukken die een reeks spectaculaire onthullingen bevatten. Als het nieuws van Karadzic' arrestatie hem uiteindelijk toch bereikt, spoedt Hawton zich naar Belgrado en zet daar zijn contactenmachine aan het werk. In een tijdsbestek van een paar maanden verzamelt hij de stukjes van de puzzel van Karadzic' Belgradose jaren. Herfst 2008 komt hij vast te zitten. Aan het eind van het jaar volgt een doorbraak als zijn stringer Marko wordt benaderd door een kerel die geen andere herkomst kan hebben dan de Servische staatsveiligheidsstructuren, en die Hawton, naar Bob Woodward, zijn Deep Throat noemt. Twee ontmoetingen vinden plaats in een onder de sneeuw bedolven bergdorp, 's ochtends om zeven uur onder de fresco's van de plaatselijke orthodoxe koepelkerk. Deep Throat draagt jeans en een blauw winterjack. Hawton test zijn betrouwbaarheid door hem eerst uit te horen over alle dingen die hijzelf al weet. Deep Throat beantwoordt alle vragen goed en vertelt hem dat Karadzic in de tien jaar voor zijn arrestatie steeds in Belgrado was.

Heel veel belangrijke mensen wisten dat niet. Niettemin deden zij tegenover Hawton vaak of zij het wel wisten. Een paar zaten er goed. Een westerse geheim agent verzekerde Hawton in een Thais restaurant in Sarajevo dat het niet meer dan logisch zou zijn als Karadzic zich in Belgrado zou bevinden. Waar zou hij anoniemer en veiliger zijn dan in de hoofdstad van Servië? Wie ook steeds goed zat: Carla del Ponte, de Hoofdaanklaagster van het Tribunaal tussen 1999 en 2007. Tot irritatie van velen herhaalde zij jarenlang drammerig dat de Servische autoriteiten in Belgrado zowel Mladic als Karadzic zouden kunnen arresteren als zij daar maar de politieke wi

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden