RECENSIE

De islamitische Verlichting van De Bellaigue ontbeert een goede analyse

null Beeld
Beeld

'Wat een gebrek aan moed! Je had de tiran moeten vermoorden!' De revolutionair Mirza Reza had vier jaar in een Perzische gevangenis gezeten, vastgeketend aan een muur. Na zijn vrijlating was hij op zoek gegaan naar zijn grote voorbeeld, Jamal al-Din, die veilig in Istanbul woonde, en vruchteloze plannen smeedde tegen de Perzische sjah. Het enige dat Mirza te horen kreeg, waren verwijten. Hij was een slappeling geweest.

Jamal al-Din was de geestelijk vader van het panislamisme. De eerste echte islamitische revolutionair. Jamal minachtte de moslims die westerse normen en waarden overnamen. De enige manier waarop de groeiende invloed van het Westen kon worden gestuit, aldus Jamal, was door vernieuwing van de islam. Dat had hij zijn hele leven lang verkondigd, van Iran naar Irak, naar Egypte, Parijs en Londen. Hij sprak met imams, mullahs, koningen en presidenten. Hij werd gehaat door de hervormers en de hoogste geestelijken. En hij had overal bewonderaars. Jamal inspireerde de eerste generatie islamitische revolutionairen.

Non-fictie
Christopher de Bellaigue
De islamitische Verlichting
Uit het Engels vertaald door Pieter van der Veen en Chiel van Soelen.
Nieuw Amsterdam;
416 pagina's; euro 34,99.

Zij staan centraal in De islamitische Verlichting. Maar vórmen zij ook de islamitische Verlichting? Christopher de Bellaigue vindt van wel. Vaak wordt gezegd dat de islam een Luther nodig heeft, en het Midden-Oosten nog een Verlichting moet doormaken. De Bellaigue vindt dat onzin. Onder invloed van mensen als Jamal is het Midden-Oosten in de loop van de 19de eeuw radicaal veranderd. Maar (en daarmee zijn we bij het slothoofdstuk) in de 20ste eeuw kwam de 'tegenverlichting' op. Conservatieve krachten sloegen terug. Een korte schets van de laatste honderd jaar moet dat duidelijk maken.

The Islamic Enlightenment is elders geprezen. Geen wonder. De boodschap sluit aan bij westerse vooroordelen. Maar het is een boek met gebreken. Het draait te veel om progressieve helden. Het ontbeert een goede analyse van de economische achtergronden van het Ottomaanse rijk. En de conservatieve tegenstand komt nooit in beeld. Was de Europese Verlichting überhaupt een levensvatbaar exportartikel? De Bellaigue blijft erin geloven. Het ging misschien te snel, de revolutionairen waren niet slim, en dan was er die tegenverlichting... die hij verder niet uitwerkt.

En Mirza? Hij keerde terug naar Perzië, vermoordde de sjah die Perzië aan het Westen had verkocht, sjah Naser ed-Din. Wat daarop volgde, laat zich raden. De sjah werd opgevolgd door de waanzinnige, spilzieke Muzaffar. Mirza eindigde aan de galg. Jamal al-Din stierf een paar maanden later, aan kanker. In elke moskee werd God geprezen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden