De internationale hoogmis van de literatuur

Tweehonderdduizend boekenmensen uit meer dan honderd landen bezoeken komende week Frankfurt. Zo belangrijk is de Buchmesse aldaar. Dit jaar staat het Nederlandse taalgebied centraal.

Beeld Martyn F. Overweel

Je hebt Duitsland, het land van de Dichters en Denkers. En je hebt Duitsland, het land van het wirtschaftswunder, begrotingsdiscipline en het zuinige gezicht van Wolfgang Schäuble. Er bestaat ook een Duitsland waar die twee samen komen: het Duitsland van de Frankfurter Buchmesse.

De beurs die elk jaar in oktober wordt gehouden in de skylinestad aan de rivier de Main is de grootste ter wereld, de internationale hoogmis van de literatuur.

Dit jaar staat het Nederlandse taalgebied in het middelpunt van de aandacht: ruim vierhonderd Nederlandse boeken zijn in de afgelopen twee jaar speciaal voor de boekenbeurs in het Duits vertaald. Dat merk je in de Duitse boekhandels, waar je tegenwoordig zomaar stuit op romans van Tommy Wieringa, Joost de Vries, Niña Weijers en andere Nederlandse auteurs die niet Harry Mulisch of Cees Nooteboom heten.

Branche-evenement

Een boekenbeurs. Als lezer ben je geneigd te denken aan een literair walhalla, boekenkramen tot aan de einder, hier en daar een schrijver die met frisse tegenzin zit te signeren.

Een blik op de website van de boekenbeurs helpt je ruw uit die droom. 'Het grootste branche-evenement van het jaar' is de slogan waarmee de beurs daar adverteert. Pardon? Dat klinkt naar zonnepanelen of mengvoeders en in elk geval niet naar zoiets edels als literatuur.

Het zit zo. Tijdens de Buchmesse wordt de literatuur wel degelijk gevierd, vooral op de twee dagen dat er een publiek programma is. Dan lezen er schrijvers voor, zijn er overal in de stad culturele evenementen die iets te maken hebben met literatuur. In Frankfurt worden tientallen literaire prijzen uitgereikt, van de prestigieuze Deutsche Buchpreis tot de prijs voor de beste literaire blogger, of de prijs voor de vreemdste boektitel van het jaar.

Hoe zorg je dat de hele wereld Nederlandse literatuur wil lezen? Tiziano Perez legt het uit. (+)

Tiziano Perez (1968) is sinds 2014 de directeur van het Nederlands Letterenfonds, dat samen met het Vlaams Fonds voor de Letteren het Nederlands-Vlaamse gastlandprogramma op de Frankfurter Buchmesse organiseert.

Maar eigenlijk is die 'publieksbeurs' slechts een bijgerecht. Het hoofdgerecht van de Frankfurter Buchmesse is de handel, om precies te zijn de handel in literaire rechten. Zo'n tweehonderdduizend mensen uit het boekenvak lopen komende week rond in Frankfurt: uitgevers en literair agenten, vertalers maar ook drukkers en zetterijen op zoek naar werk. De professionele beursbezoekers kwamen vorig jaar uit 129 landen.

Allemaal komen ze om te werken en te netwerken, vaak tot diep in de nacht 'met in de ene hand een glas en de andere hand een opschrijfboekje', zegt Job Lisman, hoofdredacteur van uitgeverij Prometheus en al jaren bezoeker van de beurs.

In Frankfurt gaat het om deals, wordt dus beslist welke buitenlandse schrijvers wij in het Nederlands te lezen krijgen en welke niet, maar vooral welke uitgever ze uitgeeft.

Twaalfde eeuw

Natuurlijk zijn er meer Europese boekenbeurzen met een internationale uitstraling: de Book Fair in Londen, de beurzen van Göteborg, Milaan, Bologna, Leipzig. De laatste jaren leggen veel van die beurzen zich steeds specifieker toe op een thema, zoals kinderboeken, geïllustreerde boeken of Engelstalige literatuur.

Maar Frankfurt staat daarboven, in de ogen van directeur Jürgen Boos. 'Wij bevinden ons in de prettige situatie dat we zowel de oudste, de grootste als de internationaalste boekenbeurs zijn', zei Boos laatst tijdens een persconferentie.

Enig recht van spreken heeft hij. De Frankfurter Buchmesse bestond al ver voor Frankfurt een skyline had. Ergens in de twaalfde eeuw, misschien al in de elfde, schatten Duitse mediëvisten, werden in Frankfurt de eerste boekwerken internationaal verhandeld.

Dat was een hele onderneming, omdat boeken in die tijd op dezelfde manier werden vervoerd als ingemaakte haringen: opgerold in een ton. In wat er over is gebleven van het oude centrum van Frankfurt loopt nog steeds een straatje dat de Buchgasse heet.

Toen Johannes Gutenburg in 1453 de boekdrukkunst uitvond, in de buurstad Mainz, groeide Frankfurt tot de boekenstad van Europa waar al snel meer werd verkocht dan alleen de Bijbel.

In de 18de eeuw verloor Frankfurt z'n positie aan het oostelijker gelegen Leipzig, dat centraler lag op de handelsroutes naar Zuid-Europa. Maar Leipzig had de pech dat het na de Tweede Wereldoorlog in de DDR kwam te liggen.

E-books

Dus greep Frankfurt in 1949 zijn kans en heroverde de titel van Europese boekenstad. Al op die eerste naoorlogse editie, in de inderhaast weer opgebouwde Paulskirche, kwamen meer dan honderdduizend bezoekers af.

De internationale boekenbranche heeft het de afgelopen jaren zakelijk gezien niet onverdeeld gemakkelijk. In Frankfurt is dat te merken aan grote aandacht voor 'de toekomst'. Op het zakelijke gedeelte van de beurs is dit jaar veel aandacht voor e-books, 'selfpublishing', voor literaire blogs. 'De randen binnen het vak vervagen', zei directeur Boos daarover.

De oudste boekenbeurs van Europa zal niet ten prooi vallen aan de wet van de remmende voorsprong, zoveel is duidelijk.

Maar Job Lisman van Prometheus gaat naar Frankfurt om dat te doen wat uitgevers er al eeuwen komen doen: praten en onderhandelen over literatuur. 'Dat doe ik overdag, maar ook 's avonds in de lobby van Hotel Frankfurter Hof. Daar komt iedereen samen tot de bar dichtgaat - in een hotellobby, dat is wel typisch Duits.'

Nederland en Vlaanderen Schwerpunkt

Ruim zeventig schrijvers vertrekken komende week naar Frankfurt om het Nederlandstalige boek te promoten. Nederland en Vlaanderen zijn dit jaar 'Schwerpunkt' van de Frankfurter Buchmesse, die woensdag begint. De laatste keer dat Nederland gastland was, was in 1993 - Cees Nooteboom en Connie Palmen danken er hun doorbraak in Duitsland aan. Dies ist, was wir teilen is het motto dat het Nederlands Letterenfonds en het Vlaams Fonds voor de Letteren voor Frankfurt hebben bedacht: dit is wat we delen. Het Nederlands/ Vlaamse gastpaviljoen wordt dinsdagavond geopend door koning Willem-Alexander en de Belgische koning Filip en koningin Mathilde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden