'De informatiehonger is niet te stillen'

In Kosovo moeten objectieve media komen. Omdat het land geen ervaring heeft met vrije meningsuiting, geven VN en OVSE strak leiding aan de wederopbouw van Radio en Televisie Pristina....

IN Kosovo doen de wildste verhalen de ronde: zigeuners zouden harten uit nog levende Albanezen hebben gesneden, de Kosovaarse leider Ibrahim Rugova zou zo'n zware alcoholist zijn dat hij niet meer in staat is tot een normaal gesprek, en de Franse KFOR-militairen zouden zich vermaken met prostituees, aangeboden door Serviërs.

Checken van het waarheidsgehalte van dit soort geruchten is lastig voor de terugkerende Kosovo-Albanezen. De eerste weken nadat de vrede getekend was, werd er in Kosovo vrijwel geen Albaneestalige informatie verspreid. Er is een weekblad, Zeri, en er zijn twee Kosovaarse kranten, Kosovska Sot en Koha Ditore, maar die zijn lang niet overal te verkijgen. Pas deze week is in Pristina een onafhankelijk radiostation met uitzenden begonnen, Kosovaarse televie is er nog helemaal niet.

'Goede, objectieve media zijn er nu amper in Kosovo. Daardoor onstaan dramatische misverstanden en worden vooroordelen aangemoedigd', meent de 51-jarige Bashkim Ramadani. Van 1974 tot 1990 was Ramadani regisseur van het buitenlandnieuws en een informatief programma bij RTP (Radio en Televisie Pristina). Drie weken geleden was hij met enkele oud-collega's op het hoofdkantoor van de Verenigde Naties om zijn oude baan terug te vragen.

'Wij hebben benadrukt hoe belangrijk het nu is om de mensen te informeren. Maar de VN wezen ons voorstel af, zonder nadere opgaaf van redenen.' Ramadani vermoedt dat hij de reden wel kent. 'De Albanezen zijn verdeeld in een aantal politieke groeperingen die het voortdurend met elkaar oneens zijn. De VN zijn bang dat al die groepen zullen proberen controle over de media te krijgen en dat de informatie zal radicaliseren.'

En die angst is terecht, geeft Ramadani toe. 'Veel invloedrijke Albanezen zijn nu bezig zoveel mogelijk macht naar zich toe te trekken. De VN doen er daarom verstandig aan de media heel streng te controleren. Zodat de informatie die verspreid wordt objectief en betrouwbaar is.'

VN-medewerker Kevin Kennedy was degene die Ramadani en zijn oud-collega's te woord stond, toen zij hun oude baan terugvroegen. 'Ramadani stelt de zaken iets simpeler voor dan zij in werkelijkheid zijn, maar voor een deel klopt zijn interpretatie wel', zegt Kennedy. 'De meningsverschillen tussen politieke partijen zijn voor ons een grote zorg'.

Kennedy is woordvoerder voor de Verenigde Naties in Kosovo en was de afgelopen weken ook de contactpersoon voor het opzetten voor nieuwe, Kosovaarse media. 'Dat is eigenlijk een taak van de OVSE, maar omdat die nog niet op orde waren, heb ik de coördinatie zolang op me genomen.'

Radio en Televisie Pristina (RTP) is de Kosovaarse tak van de Joegoslavische staatsmedia. In 1990, enkele maanden nadat president Milosevic de autonomie van Kosovo introk, werden bij RTP alle 1300 Kosovo-Albanese werknemers ontslagen. Uit de discussie die Kennedy met de oud-werknemers had, bleek vooral dat zij hun oude baan nu terug wilden. 'Maar je kunt de klok niet simpelweg terugdraaien naar 1990.'

Kennedy: 'Waar wij bij de VN nu mee worstelen is dat deze regio geen enkele traditie heeft in vrijheid van meningsuiting. Op het gebied van radio en televisie gaat zich hier een ware revolutie voltrekken. Voorzover de apparatuur niet is gestolen of vernietigd, stamt die uit de vroege jaren zeventig.'

Direct nadat hij enkele weken geleden in Pristina was gearriveerd, realiseerde Kennedy zich dat de behoefte aan Albaneestalige informatie heel groot was. 'Natuurlijk zijn de mensen gefrustreerd over het informatiegebrek. Dat ben ik ook. Het is mijn taak om de mensen te informeren over belangrijke VN-beslissingen. En toen het UCK bijvoorbeeld beloofde de wapens in te leveren, was één van de bepalingen dat die afspraak aan een groot publiek bekend zou worden gemaakt. Ik zei toen tegen mijn baas: hoe kan ik de mensen informeren, ik heb geen megafoon.'

Juist omdat het informatiegebrek zo nijpend was, had Kennedy aan die Servische en Albanese oud-werknemers van RTP een noodoplossing voorgesteld. 'Ik suggereerde om twee teams te formeren van ieder ongeveer twintig mensen, zodat ze dagelijks twee uur Albanese en twee uur Servische tv zouden kunnen uitzenden. Ik heb uitgelegd dat dit een tijdelijke oplossing was, die zeker geen voorbode zou zijn van het toekomstige uiterlijk van RTP. De volgende dag kwamen de Albanezen naar me terug om te vertellen dat zij zich terugtrokken, uit protest tegen het gelijktrekken van Serviërs en Albanezen.'

De onafhankelijke media gaan in Kosovo voortvarender van start. Afgelopen maandag begon Radio 21 in Pristina met het uitzenden van achttien uur radio per dag. Tijdens de NAVO-luchtaanvallen zond Radio 21 uit vanuit het Macedonische Skopje en de zender heeft al sinds 1998 een website.

Radio 21 is nu gevestigd op de vijftiende verdieping van een flatgebouw in Pristina. De lift nemen is onverstandig, omdat de elektriciteit in Kosovo soms uren achtereen uitvalt. In het trappenhuis heeft de Servische politie haar sporen achtergelaten: op iedere verdieping staat een Servisch kruis op de muur, overal liggen half verbrande stukken papier en kapotgeslagen meubels.

M AAR de medewerkers van Radio 21, die soms vijf keer per dag de trappen beklimmen, storen zich al niet meer aan deze nalatenschap. Het gebouw zindert van de opwinding, deze week wordt na tien jaar voor het eerst weer de hele dag Albaneestalige radio gemaakt en uitgezonden in Kosovo.

'De reacties van de mensen zijn overweldigend, de informatiehonger is niet te stillen', zegt Aferdite Kelmendi, directeur van Radio 21. Kelmendi werkte vroeger ook bij RTP, maar is daarna niet stil blijven staan. Als correspondent voor Radio France International en Voice of America bleef hij op de hoogte van de nieuwste ontwikkelingen.

De zendtijd van Radio 21 is verdeeld in 40 procent informatie en 60 procent muziek en entertainment. 'Want de mensen hebben plezier nodig om te kunnen genezen', zegt Kelmendi. 'De informatie betreft vooral het gewone leven: waar kun je wat kopen, wat gebeurt er nu in Kosovo.'

Kelmendi: 'Wij hebben een goed correspondentennetwerk, maar nog geen telefoonverbindingen. We maken nu iedere dag een rondrit door Kosovo, langs alle correspondenten. Het materiaal dat zij gemaakt hebben, gebruiken we voor de avonduitzending.'

Radio 21 wil zo snel mogelijk ook televisie gaan maken, vertelt Kelmendi. 'We hebben al wat apparatuur en geld gekregen van een Britse en Amerikaanse organisatie. We hopen gauw een televisiezendmast te krijgen, waardoor we kunnen beginnen met één tot drie uur televisie per dag. Ik denk dan aan een discussieprogramma, opgenomen in een studio. Niet te duur, en eenvoudig te maken. Van daaruit kunnen we uitbreiden.'

Net als Radio 21 wordt ook de Kosovaarse krant Koha Ditore, Dagelijks Nieuws, sinds maandag weer in Pristina gemaakt. Ook daar beschikt de redactie nog niet over telefoonverbindingen. 'Het is improviseren, maar we zijn tenminste weer tussen onze mensen. Vanuit Macedonië over Kosovo schrijven was niet te doen', zegt eindredacteur Ardian Arisaj.

Nadat de Servische politie in de nacht van de eerste NAVO-bombardementen de portier had dood geschoten en het redactielokaal had bestormd, vluchtten de meeste Koha-medewerkers naar Macedonië. Eind april begonnen de redactieleden in Tetovo, gesponsord door Frankrijk en Groot-Britannië, weer kranten te maken die gratis werden uitgedeeld in de vluchtelingenkampen.

Vorige week hebben de journalisten het oude redactielokaal in Pristina betrokken, nadat de boobytraps waren weggehaald. 'De Serviërs hadden hier een politiebureau geopend. Alles was weg of vernietigd, de drukpersen, bureaus, computers, we moesten helemaal opnieuw beginnen.'

Eén van de problemen waar Koha Ditore nu mee worstelt, is het terugkrijgen van oude medewerkers. Arisaj: 'Onze mensen spreken goed Engels, en kunnen vier keer zoveel verdienen bij de VN of als tolk van de buitenlandse pers. Velen van hen zijn in de oorlog zoveel kwijtgeraakt dat zij of hun familie het geld hard nodig hebben.'

Het is een lastig dilemma, omdat die journalisten zich emotioneel betrokken voelen bij het twee jaar oude Koha Ditore. 'Wij hebben onze mensen altijd beloofd dat we ons best zouden doen zo snel mogelijk salarissen te betalen die zich kunnen meten aan die van hun Europese collega's. Maar we hebben nu gewoon niet genoeg geld.' Hopelijk realiseren de journalisten zich, besluit Arisaj, dat Koha Ditore hen een vaste baan biedt. 'Terwijl de internationale organisaties, uiteindelijk, Kosovo allemaal weer zullen verlaten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.