De immense invloed van de Lage Landen

Niet de Middellandse Zee, maar de Noordzee is de kraamkamer van onze moderne wereld. Zo luidt de uitdagende stelling van de Britse historicus Michael Pye in zijn fascinerende boek over handel, deniers en vrouwen.

In het jaar 886 werd de stad Worms aan de Rijn, iets ten zuiden van Frankfurt, getroffen door een grote brand. Daarbij ging volgens de kronieken het beste deel van de stad, 'waar de Friezen woonden', in vlammen op. Worms was niet de enige stad met een Friese kolonie, ook in Hamburg, Keulen en Mainz woonden handelaars uit het noorden. Die vestigden zich ook in Jutland. In het Noorse Kaupang, aan de Oslofjord, zijn de overblijfselen van een vroeg-middeleeuws Fries huis aangetroffen. Er is overvloedig bewijs voor de aanwezigheid van Friese handelaars in het oosten van Engeland gedurende de achtste en negende eeuw. De wijnhandel in Noordwest-Europa was in die periode voor een belangrijk deel in Friese handen, evenals die in mode en textiel.

Beeld Bezige Bij

Geschiedenis van de Friezen

Het lijkt erop dat de Britse journalist en historicus Michael Pye (1946) zich met het schrijven van Aan de rand van de wereld vooral heeft voorgenomen de geschiedenis van de Friezen, en daarmee die van een groot deel van het huidige Nederlandse grondgebied, te herschrijven. Want het Magna Frisia van de achtste eeuw strekte zich uit langs het Noordzeekustgebied van het Vlaamse Zwin tot de Duitse Wezer.

Pye begint zijn fascinerende verhaal in Domburg, Zeeland. Daar geeft de zee na een hevige storm in 1647 de overblijfselen van een Romeinse tempel prijs. Later, voor het laatst in 1866, komen er vroeg-middeleeuwse grafkisten bloot te liggen met grafgeschenken die erop wezen dat het hier dode heidenen betrof én dat sprake was van intensieve en wijdverbreide handel.

Nadat de Romeinen zich gedwongen hadden gezien de veroverde gebieden in het noorden op te geven - ze verlieten de Britse eilanden in 410 - ging in Noordwest-Europa het licht uit en namen de duistere Middeleeuwen een aanvang. Dat is althans het gangbare beeld. Rooms-katholieke missionarissen trachtten nog enige structuur te brengen in de chaos, maar slaagden daar maar ten dele in. Een van de beroemdste onder hen, Bonifatius, werd in 754 bij Dokkum door de Friese barbaren vermoord, samen met 52 van zijn medemissionarissen.

Beeld Bezige Bij
Beeld Bezige Bij
Beeld Bezige Bij

Kraamkamer van de moderne wereld

Beetje vissen, beetje terpen bouwen, beetje mannen Gods doodslaan: daarmee was lange tijd wel zo'n beetje alles gezegd over de bewoners van de oostelijke Noordzeekust.

Een volstrekt vertekend beeld, schrijft Pye. Zijn stelling is even uitdagend als boud: niet de Middellandse Zee, maar de Noordzee is de kraamkamer van onze moderne wereld. Daar ontstonden, veel eerder en veel intensiever dan lang aangenomen, de handelsroutes die voor uitwisseling van goederen en ideeën zorgden. Daar ook werden de praktische voorwaarden voor handel ontwikkeld die tot op de dag van vandaag gangbaar zijn in de kapitalistische wereld.

Met in de hoofdrol: de Friezen en hun zee, de Mare Frisicum.

Zilveren munten

De belangrijkste (her)uitvinding was die van het geld. Na het vertrek van de Romeinen was er op de Britse eilanden twee eeuwen lang geen muntgeld te vinden. Maar de Friezen hadden voor de handel cash nodig. Daarom gingen ze zilveren munten slaan, deniers, die eerder de idee van waarde vertegenwoordigden dan dat ze intrinsiek waardevol waren - zoals de goudklompen in de schatkelders van de adel. Deniers zijn overal teruggevonden: ze openden markten in heel Europa en delen van Azië.

Dorestad - Wijk bij Duurstede - was de centrale stapelplaats van het Friese handelsimperium. Daar werd het kapitaal vergaard voor nieuwe ondernemingen - toen de Franken onder Karel Martel Friesland in 719 hadden veroverd en de Vikingen de hegemonie op de Noordzee langzaam maar zeker hadden overgenomen, wisten ze heel goed waar ze moesten wezen voor de lucratievere rooftochten.

Dat idee van geld bracht boekhoudkundige technieken als kredietverschaffing met zich mee, net als het recht, dat een en ander in goede banen moest leiden, investeringen, pensioenen en aandelen. Dat de Friese handelaars veelvuldig afwezig waren, leidde ertoe dat hun vrouwen op de terpen grote invloed hadden op het reilen en zeilen thuis, volgens Pye de eerste verschijningsvorm van het feminisme. De invloed van de Lage Landen op de moderne wereld is immens geweest, is de boodschap van Pye.

Met de neergang van de Friese invloed verloor de Noordzee niet aan belang. Dankzij de Noorse en Deense zeevaarders en weer later de Hanze bleef de binnenzee een water van verandering en modernisme. 'Rondom de koude, grijze wateren van de Noordzee hebben oude dingen, marginale dingen, onmodieuze dingen ons huidige bestaan mogelijk gemaakt, met vaak positieve en vaak ook heel negatieve gevolgen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden