De huiscomponist van Brecht krijgt zijn eigen opera

Zeldzaam werk van Bertolt Brechts huiscomponist opgevoerd door Jon van Eerd. Hanns Eisler vond de linkse zaak belangrijker dan zijn muziek an sich.

Hanns Eisler

Zijn liederen ruiken naar smeerolie, rook en zweet. De Duitse componist Hanns Eisler (1898-1962) is de spilfiguur in een nieuwe kameropera die deze maand door het land reist: Eisler on the Go, met Jon van Eerd in de hoofdrol. Bovendien zingt bariton Christopher Maltman op 16 mei Eislers hele liedcyclus Hollywood Songbook - die zelden in z'n geheel wordt uitgevoerd.

Eisler on the Go, met het New European Ensemble, tournee t/m 26/5.
Hollywood Songbook, door Christopher Maltman, 16/5 Concertgebouw Amsterdam.

Wie is Hanns Eisler?

Eisler is samen met Kurt Weill beroemd geworden als huiscomponist van de geëngageerde linkse toneelschrijver Bertolt Brecht. Hij werd geboren in Leipzig en verhuisde in 1925 zonder een cent op zak naar Berlijn met zijn communistische zus. Daar deed hij auditie bij muziekvernieuwer Arnold Schönberg en werd aangenomen. Sterker nog: Schönberg zag in Eisler een veelbelovend talent. Hij financierde zijn opleiding, nam hem in huis en zorgde voor hem als was hij zijn eigen zoon. Maar Eisler was even compromisloos als getalenteerd. Hij vond dat muziek allereerst een sociale functie had, terwijl Schönberg van mening was dat muziek op zichzelf zou moeten staan. Heftige discussies leidden tot een breuk die pas werd gelijmd toen beide componisten in de jaren dertig naar de Verenigde Staten waren uitgeweken. Ze waren niet gewenst in nazi-Duitsland.

Wat voor muziek componeerde hij?

Eisler was de eerste leerling van Schönberg die gebruik maakte van diens twaalftoons- of atonale compositietechniek. In de VS schreef Eisler Hollywood Songbook, zijn magnum opus. In deze collectie liederen gebruikte hij niet alleen teksten van Brecht, maar ook van oudere Duitse dichters als Hölderlin, Mörike, Eichendorff en Goethe. In de VS zat Eisler samen met Bertolt Brecht aan tafel bij Thomas Mann en Charlie Chaplin. Hij schreef er filmmuziek en, met filosoof Theodor Adorno, het standaardwerk Komposition für den Film. Eislers denkbeelden wekten belangstelling, zijn muziek was hot. Tegelijkertijd struikelde de Amerikaanse overheid over zijn communistische idealen. De 'Karl Marx van de muziek' werd het land uit gezet en keerde terug naar Oost-Duitsland.

Hoe wordt tegenwoordig aangekeken tegen Eisler?

Eisler is stevig verbonden met politiek engagement. Zijn niet-politieke, instrumentale werken blijven nog altijd onderbelicht. Neem zijn pianostukken: je hoort een rijkdom aan ideeën en een virtuoze componeerkunst. Eislers ideale uitvoering van zijn eigen liederen was die van 'een arbeider, sigaret in de mond, handen in de zakken - die zingt met licht joelende stem'. De Duitse zangeressen Lotte Lenya en Gisela May en de Nederlandse Jasperina de Jong troffen precies deze rauwe no-nonsensetoon, onder meer in Vier Wiegenlieder für Arbeitermütter of Das Lied vom Weib des Nazisoldaten.

De laatste jaren zie je een kentering in de uitvoeringstraditie. Twee jaar geleden kwam hogeschoolzanger Matthias Goerne met een cd van Hollywood Songbook. Even fijnzinnig zingt de bariton Christopher Maltman dit werk, binnenkort te horen in het Concertgebouw. Ook in de kameropera Eisler on the Go zijn delen uit dit werk te horen. De opera belicht vooral Eislers Amerikaanse periode en de anticommunistische paranoia van de Amerikaanse overheid in die tijd.

Lees hier de recensie van de opera

Hier ontvouwt zich een psychologische thriller, die beklemt en toch uitstijgt boven het puur prozaïsche. De casting van Jon van Eerd was een slimme zet en de musici spelen voortreffelijk. (****)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden