De hoogmoed van de media

De NOS en de NVJ, de vakbond van journalisten, hebben bij minister De Grave van Defensie geprotesteerd tegen het bombarderen van de Servische staatstelevisie....

DE KOSOVO-oorlog betekent een Umwertung aller Werte. Bombarderen voor een humanitair doel. Daar mogen geen doden vallen, want dat schendt onze hoge 'morele' waarden. Dit zet alles op zijn kop en is dus gekmakend.

Wat het meest machteloos maakt zijn de beelden van bloed en ellende. De bevolking in het Westen wilde ingrijpen om dit niet meer te hoeven zien op tv. En raken in een nog machtelozer paniek nu zij zelf verantwoordelijk zijn voor dood en verderf. Deze oorlog maakt daarom iedereen wanhopig, ook de NAVO.

Democratieën zijn altijd zwak als ze geconfronteerd worden met dictators. De NAVO is door de humanitaire opdracht in een onmogelijke positie gedrongen, en probeert nu te redden wat er te redden valt. Omdat het hier de Balkan betreft, gaat zelfs het beste argument tegen het bombardement niet op.

Dat argument (Het Parool, 24 april) gaf de Britse journalist Robert Fisk vanuit Belgrado: 'Ja, de Servische televisie deugt van geen kant, het is een propaganda-instrument van het regime. Maar als je begint mensen te doden omdat wat ze zeggen je niet bevalt, worden de regels van de oorlogsvoering ingrijpend veranderd'.

Op de Balkan zijn er geen regels voor oorlogsvoering. Men hoeft er maar een Balkan-roman van A. den Doolaard op na te lezen. Daarom vereist deze oorlog onorthodoxe middelen, en dat maakt, inderdaad, nog wanhopiger.

Naast het op de knieën dwingen van Milosevic is het belangrijkste doel van de NAVO het blijven beheersen van 'het beeld' van de operatie op tv. Elke foto, elk tv-beeld is waar, en bijna elk beeld is, in de context, een leugen. De tv-beelden uit Vietnam, uit Ethiopië en uit Somalië hebben aangetoond dat de publieke opinie snel kan omslaan en dat deze 'de politiek' tot acuut ingrijpen kan dwingen, maar ook tot een halsoverkop afbreken ervan. De NAVOmaakt propaganda, natuurlijk. Oorlog is propaganda. En wij willen wel genoeg weten, maar niet teveel.

Woorden moeten worden vertaald en werken dus indirect. Het beeld werkt direct. De emotionele invloed van de tv kan daarom moeilijk worden overschat. De functie die de schrijvende journalistiek kan vervullen als de gekte eenmaal op gang komt, wordt grotelijks overschat.

In de woorden van dé oorlogsverslaggeefster van deze eeuw, Martha Gellhorn: 'Het licht dat de journalistiek verspreidde was niet sterker dan dat van een glimworm (. . .) Onze artikelen mochten nog zoveel goed doen, in feite hadden ze net zo goed met onzichtbare inkt geschreven kunnen worden, gedrukt op bladeren, een prooi van de wind'.

Over die betrekkelijkheid hoeft Hans Laroes zich geen zorgen te maken. Hij is adjunct-hoofdredacteur van het NOS-Journaal, en dat betekent behalve woorden vooral beeld. Na de begrijpelijke angst en boosheid van verslaggever ter plekke, Gerry Eickhof, over het bombardement, lichtte Laroes het NOS-protest toe. Alleen met behulp van de Servische communicatiestructuur 'is er nog sprake van onafhankelijke journalistiek vanuit Belgrado, in moeilijke omstandigheden' (NRC Handelsblad, 24 april).

Is er al geen sprake van een neutraal, objectief en 'waar' verslag van 'de werkelijkheid', van onafhankelijkheid is evenmin sprake. Kosovo was binnen een week journalistiek gezuiverd. Wie dus nog in Belgrado mag blijven, mag dat omdat Milosevic hier voordeel in ziet: het doorgeven van het Servische standpunt. Als het hem uitkomt, zijn alle nog aanwezige, moedige journalisten morgen gegijzeld. Dat zou het sturen van grondtroepen nog langer ophouden.

Sinds de verzuiling zeggen veel journalisten dat ze de beschamende mantel van propagandist voor de eigen partij hebben afgelegd, en nu 'onafhankelijk' en 'professioneel' zijn geworden, met 'open vizier' strijden en boven de partijen de staan. In feite zijn ze gelovigen gebleven, gelovigen in de vrije, democratische rechtsstaat.

Dit houdt echter ook in dat in tijden van nood het overleven van de staat/gemeenschap boven dat van de individuele vrijheid gaat. De almacht van de tv is echter blijkbaar dusdanig geïnternaliseerd in de tv-chefs en -verslaggevers dat zij denken onschendbaar te zijn, als waren zij God zelf.

De claim van 'onafhankelijkheid' is des te pijnlijker omdat de NVJ/IFJ na de journalistieke zuivering van Kosovo in onderhandeling wilde met Milosevic om een 'neutrale missie' van journalisten te mogen sturen. Dacht men, aan het handje van Milosevic' mannen, een verkrachting te kunnen filmen, of een moordpartij? Hoe naïef kan men zijn?

In Nederland zelf is dit onderhandelen tussen journalisten en overheden over inhoud en presentatie van een artikel of radio- of tv-item begin deze maand sterk gehekeld, door Volkskrant-hoofdredacteur Pieter Broertjes, in zijn hoedanigheid van voorzitter van het Genootschap van Hoofdredacteuren. Dit onderhandelen gebeurt nu volop in Belgrado.

Over deze koehandel tussen media en overheid zei Jan Blokker in deze krant (10 april): 'Dat moet worden uitgeroeid (. . .) Journalistiek is oorlog - in die termen moet je denken. Journalisten moeten hun tegenstander te grazen nemen door de verdedigingslinies te omzeilen en rechtstreeks op hun doel af te gaan'.

Inderdaad, journalistiek is oorlog. Maar dat geldt ook voor als het echt oorlog is.

De reactie van Eickhof en Fisk doet denken aan de omslag in de publieke opinie over Vietnam. Die begon tijdens het Tet-offensief in januari 1968 toen de Vietcong doordrongen tot in Saigon. Saigon gold als veilig. Nu tv-sterren als Walter Cronkite tijdens zijn 'stand-up' op het dak van zijn hotel, zélf gevaar liepen, zag men in dat er teveel slachtoffers vielen. Toen pas werd men kritisch.

In oorlog weegt het politieke en morele effect van de berichtgeving en de afweging die je daarbij moet maken een stuk zwaarder. Zeker als je eigen land in oorlog is met iemand die de eigen media de hele jaren '90 door als een bruut (hoe neutraal) hebben afgeschilderd die moet worden gestopt in zijn drift tot etnische zuivering. Wie dan protesteert bij de eigen regering tegen dit bombardement is niet alleen naïef, die leidt aan hoogmoed.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden