BoekenAnita Brookner

De hoofdpersonen van Anita Brookner zijn ten diepste eenzaam

Jet Steinz verheugt zich op de vertalingen van twee klassiekers van Anita Brookner, met haar elegante stijl, subtiele ironie, oog voor detail en haar eenzame hoofdpersonen.

null Beeld Martyn Overweel
Beeld Martyn Overweel

Zo begon Anita Brookner (1928-2016) haar oeuvre: ‘Dr Weiss, at forty, knew that her life had been ruined by literature.’ Ze had sowieso een talent voor eerste zinnen (‘My mother read a lot, sighed a lot, and went to bed early’, begint een van haar andere 23 romans) en bitse aforismen. Haar kracht zat ook in sfeerwerking, vaak droefgeestig, soms mysterieus, in haar decors, die iets gek tijdloos hebben, in de kleurrijke personages, die een weinig flatterend beeld van de mensheid geven. Hotelkamers kunnen bij haar de kleur van ‘over-cooked veil’ hebben.

A Start in Life verscheen in 1981, toen Brookner 53 was en een succesvolle academische carrière achter de rug had: als gerenommeerd kunsthistorica, gespecialiseerd in de 18- en 19de-eeuwse Franse schilderkunst. Ze doceerde aan het Londense Courtauld Institute of Art en was de eerste vrouwelijke Slade Professor in Cambridge. Met het schrijven van fictie begon ze min of meer uit verveling, om de lange zomervakantie door te komen, omdat ze zich afvroeg hoe het moest, of zij het zou kunnen. Het beviel haar zo goed dat ze na A Start in Life bijna jaarlijks een roman publiceerde; de laatste, Strangers, verscheen in 2009, zeven jaar voor haar dood.

Lovend ontvangen

Beroemd werd Brookner met Hotel du Lac (1984), haar vierde roman, over een schrijfster van romantische fictie die zich na een beschamend voorval tijdelijk terugtrekt in een Zwitsers hotel, waar ze haar leven overdenkt en zich moet verhouden tot de andere gasten. Hoewel het lovend werd ontvangen, was de verbazing (en verontwaardiging) groot toen niet J.G. Ballards Empire of the Sun de Booker Prize won, maar Hotel du Lac, dat werd afgedaan als provinciaals – alsof romans alleen interessant kunnen zijn wanneer ze grote wereldgebeurtenissen beschrijven. Desondanks werden er honderdduizenden exemplaren van verkocht.

Nog steeds zijn er critici die haar romans laatdunkend ‘spinster novels’ noemen, omdat haar protagonisten vaak (maar niet altijd; zie bijvoorbeeld Latecomers, over de levenslange vriendschap van twee Joodse mannen die als kind nazi-Duitsland ontvluchtten) alleenstaande vrouwen zijn die moeten concluderen dat de romantische liefde nu eenmaal niet past bij hun karakter en het werk dat ze doen, of haar verwijten dat ze steeds dezelfde thema’s behandelt (geldt dat niet voor de meeste schrijvers?). Maar talrijker zijn de fans, die haar elegante stijl, subtiele ironie, oog voor detail, precieze ontleding van het gedrag van mensen en hun onderlinge relaties roemen. En de manier waarop Brookner over eenzaamheid schrijft.

Want eenzaam zijn ze ten diepste, haar hoofdpersonen – wanneer ze musea bezoeken, lange wandelingen maken, ontmoetingen hebben met leuke en minder leuke mensen, in affaires belanden met iemand die helaas al getrouwd is. Je zou ze passief kunnen noemen; het leven overkomt hun meer dan dat zijzelf de koers bepalen en loopt niet altijd zoals ze hadden gehoopt – omdat ze zich laten meevoeren, omdat er nu eenmaal al zoveel vastligt, zoals het milieu waarin ze geboren zijn of een uiterlijk waarmee ze het moeten doen. Brookners romans hebben daardoor iets melancholisch en sombers. Maar omdat de toon monter is en allerminst sentimenteel, blijven haar boeken fris en sprankelend.

‘Ondeugdzame’ vrouwen

Fijn, dus, dat Uitgeverij Orlando in maart niet alleen Hotel du Lac opnieuw uitbrengt (dat in de jaren tachtig bij Contact verscheen en destijds tien drukken beleefde), maar ook het nog niet eerder vertaalde A Start in Life, onder de titel Een frisse start. Daarin kijkt Ruth Weiss, die onderzoek doet naar vrouwen bij Honoré de Balzac, terug op haar bestaan tot dan toe – haar jeugd, een verblijf in Parijs, haar egocentrische, onvolwassen ouders (die minder voor haar hebben gezorgd dan zij voor hen), mislukte liefdesrelaties – en stelt ze vast, zoals al vervat in die geweldige eerste zin, dat de literatuur haar de verkeerde lessen heeft bijgebracht. Want terwijl het in romans slecht afloopt met ‘ondeugdzame’ vrouwen als Anna Karenina en Emma Bovary, en goed met rechtschapen types als Little Dorrit en David Copperfield, blijkt het in het echte leven vaak andersom: het zijn de mooie, onverantwoordelijke, hun eigen pleziertjes najagende mensen die op een happy end afstevenen, en de bescheiden, brave, altijd voor anderen klaarstaande mensen – zoals Ruth – die aan het kortste eind trekken.

Met een vergelijkbare gedachte wordt gespeeld in Hotel du Lac, wanneer schrijver Edith Hope Aesopus’ fabel over de wedloop tussen de schildpad en de haas – waarin de eerste, omdat hij rustig blijft en stug volhoudt, de arrogante haas uiteindelijk verslaat – ‘the most potent myth of all’ noemt, aangezien de meeste verhalen, ook haar eigen romans, hetzelfde stramien volgen. Terwijl het in werkelijkheid natuurlijk altijd de haas is die wint, zegt Hope tegen haar uitgever.

Toch is de moraal van het verhaal, van zowel Hotel du Lac als A Start in Life, niet zo eenduidig; daar zijn Edith en Ruth, maar ook Brookner zelf te intelligent voor. Hopelijk maken de vertalingen die eraan komen een einde aan haar relatieve onbekendheid in Nederland; na de herontdekking van Britse collega’s als Penelope Fitzgerald, Elizabeth Taylor, Jane Gardam en Elizabeth Jane Howard zou 2021 best het jaar van Anita Brookner mogen worden.

Anita Brookner: Hotel du Lac. Uit het Engels vertaald door Eva Wolff, met een voorwoord van Julian Barnes. Orlando; 224 pagina’s; € 21,99. Verschijnt in maart.

Anita Brookner: Een frisse start. Uit het Engels vertaald door René van Veen, met een voorwoord van Hans Bouman. Orlando; 256 pagina’s; € 22,99. Verschijnt in maart.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden