RecensieBaron Wenckheim keert terug

De Hongaarse schrijver László Krasznahorkai laat niets van zijn landgenoten heel ★★★★☆

De Hongaarse schrijver László Krasznahorkai overtreft zichzelf in een imposante roman, waarin hij niets van zijn landgenoten heel laat. 

Beeld Claudie de Cleen

De Hongaarse schrijver László Krasznahorkai (1954) heeft het niet zo op zijn landgenoten. De Hongaar is een ‘uitzonderlijk walgelijk sujet’ dat zich vooral onderscheidt door zijn onderdanigheid: ‘Maar alleen tot hij de kans krijgt om de aanval te openen, want hij kan niet verdragen wat boven het maaiveld uitsteekt, wat boven hem uitstijgt, wat hem overtreft, wat zijn verstand te boven gaat, de capaciteit van zijn beperkte verstand en zijn zieke geest, dat is dus zijn serviliteit.’

Aldus de anonieme brievenschrijver in het een-na-laatste hoofdstuk van Baron Wenckheim keert terug, de nu vertaalde roman waarmee Krasznahorkai terugkeert naar het landschap en de thematiek van zijn twee succesromans uit de jaren tachtig van de vorige eeuw: Satanstango en De melancholie van het verzet, die beide weergaloos zijn verfilmd door zijn landgenoot Béla Tarr.

Nog altijd regeert de angst, maar anders dan in de eerdere boeken, waarin het vooral ging om de dreiging van een ondergang, vindt er in deze roman een ware apocalyps plaats. Na pagina’s lang fulmineren tegen de morele verdorvenheid van alle lagen van de Hongaarse bevolking breekt er een verwoestende brand uit die alles en iedereen in een oogwenk wegvaagt. De enige mens die de hel overleeft, is een idioot die op het dak van de watertoren een liedje zingt.

Verlosser

Voor het zover is, stellen de inwoners van de provinciehoofdstad die ook in De melancholie van het verzet de plaats van handeling was, hun hoop op de terugkeer van een baron die een halve eeuw in Zuid-Amerika heeft gewoond. Ze geloven dat hij een grote schenking komt doen en een extreem-rechtse motorbende haalt hem zelfs binnen als de Verlosser.

De rol die de baron wordt toegedicht, doet denken aan die van de oplichter en geheim agent Irimiás in Satanstango. Ook in dat boek ging het om de komst van een figuur die redding moest brengen en op wie van alles werd geprojecteerd. Het is kenmerkend voor Krasznahorkais maatschappijkritiek dat zijn personages eerder warmlopen voor een valse profeet dan voor een echte. ‘Die zouden ze stenigen’, stelde de schrijver in 2015 in een interview.

Wat de bewoners ook van hem verwachten, de humeurige baron keert enkel naar zijn geboorteplaats terug in de hoop zijn jeugdliefde Marietta weer te zien. Als het eenmaal zover is, herkent hij haar niet en wanneer hij zijn vergissing inziet, loopt hij over het spoor naar haar terug en wordt hij in een absurd-komische scène aangereden door een onverlichte locomotief met een stomdronken bemanning.

De inwoners zien de schenking aan hun neus voorbijgaan en voelen zich bedrogen. Werd eerst nog het onmogelijke van de baron verwacht, nu wil niemand meer iets van hem weten. Zelfs de daklozen verscheuren de mooie kleren van de baron, als ze die krijgen uitgedeeld. Maar dan wordt op de redactie van de laatste krant van de oppositie een anonieme brief bezorgd, een pagina’s lang schimpschrift, ondertekend met ‘jullie baron’. Een falsificatie volgens de hoofdredacteur, want de brief is getypt, terwijl de baron altijd met de hand schreef.

Beeld Wereldbibliotheek

Imposant boek

De scène op het stadhuis waarin de hoofdredacteur stukken uit het epistel voorleest aan een in de haast bijeengeroepen ‘sociale commissie’, vormt het hoogtepunt van dit imposante boek. Krasznahorkai trekt alle registers open en je vraagt je af hoe de aanhangers van de huidige premier Orbán met zijn populistische Fidesz-partij zouden reageren als ze lezen dat ‘in elke eigenschap waardoor de Hongaren zich onderscheiden, een bepaald bindmiddel zit, een snotachtige substantie die geniepige schofterigheid en barbaarse zelfingenomenheid met elkaar verbindt, klagerige jaloezie samenvoegt met de geschiktheid voor schurkachtigheid, een uitzonderlijk walgelijk mengsel van vertrouwen en amicaliteit dat alleen wij kennen en begrijpen, de eeuwige boeien van de dierlijke band die de Hongaren met elkaar verenigt en iedereen bij ons weghoudt die het geluk heeft geen Hongaar te zijn’.

De burgemeester probeert de publicatie tegen te houden, maar de hoofdredacteur is slechts bereid tot een paar kleine aanpassingen. De volgende dag staat de brief in de krant en de hele stad spreekt er schande van.

Krasznahorkai heeft zichzelf overtroffen. Hij zuigt de lezer mee in een naargeestige wereld die dichterbij lijkt te zijn dan menigeen zou wensen. Zijn vaak paginalange zinnen zijn bedwelmend, al moet de lezer het hoofd er wel bij houden. Begint er een nieuwe scène, dan maakt Krasznahorkai slechts een nieuwe alinea, waar iedere andere auteur een witregel zou plaatsen of een nieuw hoofdstuk zou beginnen.

Het is een techniek die aan films doet denken, en je kunt je afvragen of dat in een roman werkt. Tegelijk zijn Krasznahorkais beelden zo sterk dat je tijdens het lezen de film al voor je ziet.

László Krasznahorkai: Baron Wenckheim keert terug

Uit het Hongaars vertaald door Mari AlföldyWereldbibliotheek; 496 pagina’s; € 29,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden