AchtergrondHerbestemde kerken

De herbestemming van leegstaande kerken: van ultieme pauzeplek tot multifunctionele ruïne

De Sint-Petruskerk in Vught, die is getransformeerd tot een dorpshuiskamer met bibliotheek en restaurant. Beeld Peter H. Toxopeus
De Sint-Petruskerk in Vught, die is getransformeerd tot een dorpshuiskamer met bibliotheek en restaurant.Beeld Peter H. Toxopeus

Na de coronacrisis zullen nog meer kerken leeg komen te staan. Wat doen we met deze toch zo beeldbepalende gebouwen? Vijf succesvolle voorbeelden.

Alweer een maand zitten ze op slot: winkels, scholen, musea, bibliotheken en theaters. Er is maar één gebouwsoort waarvan de deuren nog steeds openstaan voor groepen mensen: het gebedshuis. Met maximaal dertig personen, luidt het overheidsadvies, maar meer mag – zo opende kerkgenootschap De Basis in Apeldoorn rond Kerst de deuren voor honderdvijftig mensen ‘die hoop zochten’.

Doordat er veel over dit soort bijeenkomsten wordt geschreven, zou je kunnen denken dat het stormloopt in de kerken. De werkelijkheid is dat de meeste gemeenten zijn overgeschakeld naar onlinediensten en daarmee de toch al steeds minder trouwe kerkganger definitief dreigen kwijt te raken. 

Zoals de kerkganger na de coronacrisis niet meer terugkomt, zo zullen veel kerken die nu leeg zijn, straks leeg blijven. Wat gaan we doen met deze gebouwen, die zo bepalend zijn voor het beeld van steden en landschappen, en die een belangrijk onderdeel zijn van ons collectieve geheugen?

Hoewel Nederland fraai gerenoveerde godshuizen kent – denk aan de tot boekenwinkel verbouwde Dominicanenkerk in Maastricht – zijn de afgelopen jaren ook veel kerken verpest door ze vol te proppen met woningen. Of simpelweg gesloopt, omdat men geen nieuwe bestemming ervoor wist. 

Met het boek Kerkgebouwen – 88 inspirerende voorbeelden van nieuw gebruik, uitgegeven in samenwerking met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, bestaat voor sloop niet langer een excuus. Elke functie is denkbaar, toont dit abc van herbestemmingen,  van Appartement tot Zorgcomplex. Maar uit de inventarisatie van herbestemde kerken blijkt dat de meeste een culturele of maatschappelijke functie hebben gekregen.

Na de bibliotheek en het museum is de kerk herontdekt als ‘nieuwe kerk’: de plek waar we bijeenkomen in tijden van secularisatie en in steeds drukkere steden, waar de behoefte aan ruimte voor bezinning groeit. Een fraai voorbeeld is het project Domusdela, het voormalige Klooster Mariënhage, in het hart van Eindhoven, dat eind 2019 heropende als hedendaags ceremoniehuis. In de geest van de paters augustijnen ontwikkelde uitvaartverzekeraar Dela een vernieuwend concept met ruimte om te rouwen, trouwen en feesten, maar waar je je ook kunt laven aan de stilte in de kloostertuin. Dat Domusdela de publieksprijs voor het Beste gebouw van het Jaar 2020 kreeg, is veelzeggend.

De kerkgemeenschap krimpt, de samenleving is steeds meer op het individu gericht, maar de zoektocht naar spiritualiteit en zingeving blijft. Door globalisering en digitalisering groeit het verlangen naar houvast, wat wordt versterkt door de coronacrisis. Onderzoekers zien een verschuiving: mensen geloven niet meer in God, maar hechten meer aan een bewust leven in het hier en nu, aan zich verbonden voelen met elkaar en de natuur. Denk aan de diensten die actrice Ricky Koole vier keer per jaar in Amsterdam organiseert voor ongelovigen (en anderen), om het nieuwe seizoen in te luiden. Maar waar doet ze dat? Juist: in De Nieuwe Liefde, een voormalige kerk.

Het ligt ergens ook voor de hand. Kerken staan vaak op centrale plekken, bieden alle ruimte om samen te komen, en – vandaag de dag niet onbelangrijk – je kunt er met een groep makkelijk anderhalve meter afstand houden. Kerkelijke architectuur is ontworpen om de contemplatie te ondersteunen; denk aan hoe de verticale raampartijen je blik naar boven leiden, richting het licht. Of aan de klassieke kloostertuin met labyrint, waar je doorheen dwaalt om je gedachten te ordenen. 

Alleen de connotatie met God, het geloof, en het hiernamaals zien we liever niet meer. Daarnaast hebben we behoefte aan meer comfort; oude kerkgebouwen zijn meestal niet geïsoleerd. En er moet ruimte worden gemaakt voor nieuwe functies, van wc tot horeca - ook om tot een nieuw verdienmodel te komen. 

Ziedaar de opgave voor de architect van de nieuwe kerk. Vijf voorbeelden die succesvol hebben uitgepakt.

Kerkgebouwen – 88 inspirerende voorbeelden van nieuw gebruik. Van appartement tot zorgcomplex.
Mascha van Damme, uitgeverij Blauwdruk.

1. Domusdela, Eindhoven: hedendaags ceremoniehuis

Hoewel het aantal gelovigen gestaag afneemt, viert de meerderheid van de Nederlanders de grote levensgebeurtenissen – begrafenis, geboorte, huwelijk – wel graag in een kerk. Dit gegeven bracht uitvaartverzekeraar Dela ertoe om het voormalige kloostercomplex Mariënhage in Eindhoven te transformeren tot een hedendaags ceremoniehuis annex stadshuiskamer: Domusdela. De belangrijkste opdracht aan het architectenteam: maak van een gesloten bolwerk een voor iedereen toegankelijke plek. 

Domusdela, Eindhoven. Beeld Chris Booms en Paul van Galen
Domusdela, Eindhoven.Beeld Chris Booms en Paul van Galen

Bureau Diederendirrix smeedde de monumentale panden tot een geheel door daar waar ze met de rug naar elkaar gekeerd stonden, een publieke passage te maken. Deze sluit met drie moderne entreepartijen aan op de binnenstad en geeft toegang tot de voorheen afgesloten kloostertuin. In het oude schoolgebouw en de studentenkapel vind je nu een hotel met restaurant en zalen voor vergaderingen en partijen. 

In de Paterskerk is een multifunctionele ruimte gemaakt, geschikt voor lezingen, concerten en feesten. Het hoofdaltaar en de heiligenbeelden hebben elders in het complex een plek gekregen. De biechtstoelen die uit de gevel van de kerk staken zijn omgevormd tot ramen waardoor je het leven op de straat ziet en waarmee voorbijgangers zicht hebben op het kerkinterieur. 

Domusdela won in 2020 de publieksprijs bij de verkiezing van het Beste gebouw van het jaar, die de Branchevereniging voor Nederlandse Architectenbureaus organiseert.

2. Zaalkerkje, Klein Wetsinge: ultieme pauzeplek

De kerk is niet alleen een plek voor samenkomst en viering, maar biedt ook de rust en stilte om je naar binnen te keren en te bezinnen. In ons drukke leven, en in de steeds vollere steden, neemt de behoefte aan ‘ontsnappingsmomenten’ toe. We doen aan yoga en meditatie, of gaan uitwaaien in de natuur. Het zaalkerkje in het Groningse dorp Klein Wetsinge ligt aan een populaire wandel- en fietsroute, op een prachtige plek aan het Reitdiepdal. Deze kwaliteit vormde het vertrekpunt voor de transformatie tot de ultieme ‘pauzeplek’. 

Zaalkerkje, Klein Wetsinge. Beeld Nanette de Jong
Zaalkerkje, Klein Wetsinge.Beeld Nanette de Jong
Zaalkerkje, Klein Wetsinge. Beeld Nanette de Jong
Zaalkerkje, Klein Wetsinge.Beeld Nanette de Jong

In het dak heeft architect Jelle de Jong een panoramavenster geplaatst dat een weids uitzicht biedt op het dal. Bezoekers klimmen via de spiltrap en de donkere kap naar de ‘uitkijkcabine’ en ervaren daar het landschap. Beneden, in de oorspronkelijke kerkruimte, is een multifunctioneel buurtcentrum gecreëerd, met een vergaderruimte en een keuken die tevens dienstdoet als kiosk.

3. Broerekerk, Bolsward: multifunctionele ruïne

Wat als we leegstaande kerken zouden laten verworden tot ruïnes? De wederopstanding van de Broerekerk in het Friese Bolsward beschouwend zou je kunnen concluderen dat dat helemaal niet zo’n gek idee is. Op 8 mei 1980 brandde de kerk, die rond 1300 was gebouwd als onderdeel van het franciscanenklooster, volledig uit; alleen de buitenmuren overleefden het vuur. ‘Nu staan daar je restanten, als een uitdaging, aan onze gemeente, om je hoe dan ook, toch aan ons nageslacht over te dragen’, zo verwoordde een Bolswarder het sentiment van de stad in de lokale krant. De kerk was toen al jaren buiten gebruik, en de kerkvoogdij besloot het gebouw voor een gulden te verkopen aan de gemeente. 

Broerekerk, Bolsward. Beeld Jan van Galen
Broerekerk, Bolsward.Beeld Jan van Galen

Burgers opperden plannen voor winkels en woningen, maar herkenden gaandeweg de kwaliteiten van het kerkgeraamte. Je kunt er vrij binnenlopen en iedereen, ongeacht zijn achtergrond of geloofsovertuiging, voelt zich er welkom, omdat het interieur geen religieuze relikwieën omvat. In de lege ruimte is van alles mogelijk: opvoeringen, bruiloften, rondhangen. De enige beperking in de exploitatie was het ontbreken van een dak. Bovendien brokkelden de muren onder invloed van weer en wind  steeds verder af. Daarom heeft Jong Architecten in 2006 een minimalistische glazen kap geplaatst, om de ruïne te conserveren.

4. Sint-Petruskerk, Vught: dorpshuiskamer

Zo trots als de Petruskerk met zijn achthoekige koepeltoren in 1884 boven het Brabantse Vught verrees, zo treurig oogde de basiliek in 2010. Herbestemmingsplannen voor het vacante, vervallen gebouw waren op niets uitgelopen. De parochie zag geen andere uitweg dan een sloopvergunning aan te vragen – tot verontwaardiging van veel Vughtenaren. 

Zeven burgers kwamen in actie om hun ‘Petrus’ te redden. Ze betrokken bewoners en ondernemers erbij, en met een pot koffie op tafel ontstond het idee om de kerk te transformeren tot een dorpshuiskamer met bibliotheek en restaurant. Via een crowdfundingcampagne verzamelden ze geld voor de restauratie, en met hun aanstekelijke energie wisten ze ook de gemeente achter hun plan te krijgen.

Sint Petruskerk, Vught. Beeld Peter H. Toxopeus
Sint Petruskerk, Vught.Beeld Peter H. Toxopeus
Sint-Petruskerk, Vught. Beeld Albert Reinstra
Sint-Petruskerk, Vught.Beeld Albert Reinstra

De renovatie door bureau Molenaar & Bol & Van Dillen blinkt uit in terughoudendheid, waardoor het karakter van de kerk is behouden. De ontwerpers brachten religieuze objecten als het doopvont en heiligenbeelden onder in een voormalige kapel; de gerestaureerde muurschilderingen lichtten ze aan met moderne kroonluchters. 

De tuinmuren rond het gebouw zijn verwijderd, zodat het kerkplein nu doorloopt tot aan de kerk, waaraan het restaurant is gebouwd. De golvende vorm van het dak van het restaurant, dat binnen doorloopt als verdiepingsvloer, maakt een uitnodigend gebaar. In het eerste half jaar trok de vernieuwde kerk ruim honderdduizend bezoekers.

5. Westerkerk, Utrecht: overnachten in een ‘monnikencel’

Kloosters zijn het thuis van monniken en nonnen, maar van oudsher zijn het ook plekken waar reizigers aankloppen voor een overnachting of retraite. Het Bunk-hotel, gevestigd in de verbouwde Westerkerk in Utrecht, bouwt voort op deze traditie. Je slaapt er in een hippe ‘monnikencel’ en schuift voor een eenvoudige maaltijd aan in de voormalige kerkzaal, die lobby, restaurant en lounge ineen is.

Bunk Utrecht, in 2019 geopend, is de eerste vestiging van wat een keten van budgethotel- annex buurthuiskamers moet worden, met kamers vanaf 24 euro, gratis werkplekken en een cultureel programma. Oprichter Robin Hagedoorn raakte geïnspireerd door het saamhorigheidsgevoel op het Amerikaanse festival Burning Man, en zag tegelijk mogelijkheden om leegstaande kerken een nieuw leven te geven.

Westerkerk, Utrecht. Beeld Chris Booms en Paul van Galen
Westerkerk, Utrecht.Beeld Chris Booms en Paul van Galen

De uitdaging voor architectenbureau OIII was om de gevraagde 105 slaapvertrekken in de pastorie en het kerkgebouw onder te brengen zonder de oorspronkelijke sfeer om zeep te helpen. De architecten bundelden de kamers in een houten megameubel, deels gemaakt van de oude kerkbanken. Het monumentale orgel bleef behouden en wordt nog regelmatig bespeeld. Een tweede Bunk-hotel, gevestigd in de Sint-Ritakerk in Amsterdam-Noord, is vorig jaar geopend.

Kwart van de kerken kreeg nieuwe functie

In Nederland staan 7.110 gebedshuizen: kerken, synagogen, moskeeën en tempels; 5.258 daarvan zijn in religieus gebruik, 1.530 (vrijwel allemaal kerken) zijn inmiddels herbestemd en 295 zijn ‘in transitie’. De meeste herbestemde kerken (39 procent) kregen een culturele of maatschappelijke functie, gevolgd door wonen, al dan niet gecombineerd met bedrijvigheid (30 procent).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden