Recensie De hemelschijf van Nebra

De hemelschijf van Nebra is de oudst bekende afbeelding van de sterrenhemel. Maar wat is de betekenis? ★★★★☆

Het is de oudst bekende afbeelding van de sterrenhemel, maar de betekenis en functie zijn nog altijd een raadsel: de hemelschijf van Nebra. Genoeg materiaal voor een smeuïg verhaal.

Beeld Floor Rieder

Een bronzen schijf van ruim 2 kilo met daarop, uitgevoerd in goud, een groot aantal sterretjes, een maansikkel, een volle maan (of is het de zon?) en aan de onderkant iets dat lijkt op een bootje. Later zijn links en rechts nog twee gouden bogen aangebracht. Datering: rond 1800 voor Christus. Dat maakt de ‘hemelschijf van Nebra’ de oudst bekende afbeelding van de sterrenhemel. Maar wat betekent die afbeelding?

De schijf werd in 1999 opgegraven in de buurt van Nebra, iets ten noorden van Weimar, door illegale schatgravers. Dat laatste was een geluk bij een ongeluk, want toen de vinders hun schat wilden verkopen, liepen ze tegen de lamp, waarna hun advocaat probeerde te bewijzen dat de schijf nep was. Zijn cliënten waren bedrogen! Die bewering leidde tot een grondig wetenschappelijk onderzoek, waardoor archeologen nu praktisch alles weten wat er over de schijf te weten valt: de precieze locatie van de vondst, de verschillende stadia waarin aan de schijf is gewerkt, de gebruikte technieken en de exacte herkomst van het brons (koper uit Zwitserland, tin uit Engeland) en van het goud (uit één riviertje in Engeland). Details die duidelijk maken dat het hier onmogelijk om een vervalsing kan gaan. Wie zou er trouwens op het idiote idee komen een ‘prehistorische hemelschijf’ te maken?

De vondst en de rechtszaak waren wereldnieuws in 2002. Journalist Harald Meller en archeoloog Kai Michel hadden dan ook geen moeite om er een ietwat vette whodunit over te schrijven, compleet met cliffhangers. Maar de functie van de schijf blijft een raadsel. Michel kreeg tips over Atlantis en de nodige paranormale indrukken, maar de beste suggestie was afkomstig van astronoom Rahlf Hansen. Hij lette vooral op het maansikkeltje en het groepje van zeven sterren vlak daarnaast – het ‘Zevengesternte’, oftewel de sterrenhoop Plejaden, een opvallende verschijning aan de noordelijke sterrenhemel. Waarom stonden die twee daar bij elkaar? 

De hemelschijf van Nebra, ca. 1600. Beeld Heritage Images/Getty Images

Hansen dook in oeroude bronnen en trof een aanwijzing aan in een Babylonische tekst van enkele eeuwen voor Christus. Veel ‘jonger’ dan de schijf, dus. De tekst bespreekt het op elkaar afstemmen van de maankalender en de zonnekalender. Het gemakkelijk te volgen ‘maanjaar’ bestaat uit twaalf omlopen van de maan en duurt 354 dagen. Het ‘echte’ jaar, het zonnejaar (de omloop van de aarde om de zon) duurt net iets langer: 365 dagen. Je kunt de maan dus gebruiken om een jaar af te meten, maar om niet te ver uit de pas te lopen met het zonnejaar, moet je om de zoveel tijd een ‘maanjaar’ van dertien maanden inlassen. De Babylonische tekst geeft een tip om te zien of dat nodig is: op de eerste dag van de maand Nisannu moeten de Plejaden en de maan dicht bij elkaar staan. Gebeurt dat pas later, op de derde dag van Nisannu, dan wordt het tijd een ‘schrikkelmaand’ in te voegen. Een nuttige tip, maar ook een verklaring voor de schijf van Nebra? Het is onduidelijk of mensen toen en daar van deze kennis op de hoogte waren. Om zoiets te ontdekken moet je de hemel decennialang bestuderen en je observaties schriftelijk vastleggen. Waarom moest deze vuistregel op zo’n kostbare manier in beeld worden gebracht? Als Hansens hypothese klopte, werd de kostbare schijf waarschijnlijk gebruikt tijdens een plechtige ceremonie waarbij priesters of vorsten alle inwoners duidelijk maakten dat het tijd was de maankalender aan te passen. Dat duidt op het bestaan van een centraal georganiseerd ‘koninkrijk’ in Duitsland, vierduizend jaar geleden. Maar daar wist niemand iets van.

De afgelopen jaren heeft de Duitse overheid veel geld beschikbaar gesteld voor de speurtocht naar deze prehistorische beschaving. Een serie opgravingen bracht een aantal indrukwekkende vorstengraven aan het licht, die aantonen dat rond 1800 voor Christus in Midden-Duitsland inderdaad een of meer machtige rijken hebben bestaan die een centrale rol speelden in de Europese ‘bronstijdeconomie’. Uit massagraven bleek dat deze heersers meedogenloos tekeer konden gaan. Maar rond 1600 voor Christus ging de Aunjetitz-cultuur (ook bekend als de klokbekercultuur) op duistere wijze ten onder.

Was er zoiets als een hoofdstad? Die is nog niet gevonden. Kende deze beschaving een schrift? Niet bekend. Kwam die astronomische kennis uit Babylonië? Wellicht. Aan het slot van hun boek mijmeren Meller en Michel over een held die afreisde naar het zuiden, naar Babylonië, en met een hoofd vol nieuwe kennis terugkeerde. Kennis die werd vastgelegd op een kostbare bronzen schijf. Het is een oproep aan de lezer om verder te denken waar de wetenschap vastloopt. De hemelschijf heeft alles al gezegd.

Harald Meller en Kai Michel

De hemelschijf van Nebra – Op zoek naar een verdwenen beschaving in het hart van Europa

Non-fictie

★★★★☆

Uit het Duits vertaald door Marten de Vries.

Balans; 368 pagina’s; € 29,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.