De hele wereld op één kalf

In 1830 werd een 13de eeuwse wereldkaart van het stadje Hereford, op de grens van Engeland en Wales, voor een paar maanden naar Londen gestuurd, zodat de leden van de eerbiedwaardige Royal Geographical Society deze curiositeit met eigen ogen konden bekijken....

De Hereford- wereldkaart, de enige grote middeleeuwse wereldkaart (of mappa mundi) die in zijn geheel bewaard is gebleven, bevindt zich tegenwoordig weer, gerestaureerd en bewaakt, in de kathedraal van Hereford, waar hij in een permanente expositie te bewonderen is. Daar in de omgeving ook moet hij tegen het einde van de 13de eeuw door een zekere Richard van Holdingham zijn gemaakt.

Tot in de Tweede Wereldoorlog was de grootste bewaarde wereldkaart die uit het nonnenklooster van Ebstorf, op de Lüneburger Heide in Noord-Duitsland. De Ebs-torfer kaart had een doorsnede van meer dan drie vierkante meter en had achtenveertig dieren de huid gekost. Hij had de eeuwen in het benedictijner klooster ongeschonden doorstaan, maar ging in 1943 bij een bombardement verloren, ondanks de brandvrije kelder waarin hij met het oog op het oorlogsgevaar was opgeborgen.

Gelukkig waren er in de 19de eeuw al wel gedetailleerde foto's en afbeeldingen van gemaakt. Sinds het verlies van het Duitse unicum (waarvan het Berlijnse Akademie Verlag een digitale reconstructie in twee kloeke banden publiceerde) bezit Hereford de laatste overgebleven grote Middeleeuwse mappa mundi.

Net als het Ebstorfer-exemplaar biedt de eerste aanblik van de Britse kaart een chaotisch gekrioel van rode en groenige zeeën, rivieren in inktvisvorm, deels sinds lang verdwenen steden, monsters en vreemde gedrochten, vergezeld van honderden aantekeningen.

Op een enkel stuk perkament van nog geen anderhalve vierkante meter, de huid van een kalf van bijna een jaar oud, hebben de 13de eeuwse makers een hele wereld afgebeeld. In het hart ligt het ommuurde Jeruzalem. Nog in 1989 werd in de voormalige stallen van de kathedraal van Hereford het eikenhouten paneel teruggevonden waarop de kaart ooit bevestigd was, nog altijd met een prikgaatje op de plaats van de Heilige Stad. De twee zijpanelen zijn verdwenen. Die toonden, zoals blijkt uit 19de-eeuwse schetsen, hoe de engel Gabriël aan Maria de geboorte van Christus verkondigt.

Een Middeleeuws relict als de Hereford-kaart is op het eerste gezicht onbegrijpelijk. Dat komt niet alleen doordat wij zo gewend zijn aan kaarten waarin het noorden boven is afgebeeld, dat we een naar het oosten (Jeruzalem) georiënteerde kaart als deze niet meer kunnen lezen. Ook als de afbeelding een kwartslag wordt gedraaid, is het moeilijk de moderne wereld erin te herkennen.

In het oosten, bovenaan de kaart, ligt het aardse paradijs; daar nemen Adam en Eva een hap van de appel, waarmee ze de zondeval inluiden. Vanaf die eerste fatale hap ontrolt zich de geschiedenis vanaf de aartsvaders tot aan de Laatste Dagen, wanneer de aarde zal vergaan en God zal oordelen over levenden en doden. Hoog boven alles troont Christus bij het Laatste Oordeel, en de wereldcirkel ligt ingeklemd tussen de letters M, O, R en S, dood. Binnen de oceaan die de landen omringt, ligt het vergankelijke bestaan van alles wat onderworpen is aan de dood. Het is de wereld waargenomen met de kosmische blik van God zelf, in het perspectief van de christelijke geschiedenis.

Maar niet alles lijkt vreemd voor moderne ogen. De omgeving van de rivier de Wye, die langs Hereford stroomt, is gedetailleerd en werkelijkheidsgetrouw weergegeven. De ontwerper van de kaart, Richard van Holdingham, kende zijn omgeving goed. Maar een geografisch nauwkeurige weergave van de wereld is niet zijn opzet geweest. Zijn schepping is, evenmin als andere Middeleeuwse wereldkaarten, nooit bedoeld geweest als praktische handleiding voor reizigers. Middeleeuwers reisden met wegtabellen, waarin de transportmogelijkheden van de ene plaats naar de andere werden opgesomd.

Mappa mundi waren geen reiskaarten. Het waren afbeeldingen waarop de aarde werd weergegeven als een geschiedenis, die zich ontrolt onder het toeziend oog van God.

The Hereford World Map bevat artikelen die geschreven zijn naar aanleiding van een congres in 1999. Naar goed gebruik maken de deskundigen moeilijk wat gemakkelijk leek. Van veel ideeën over Middeleeuwse kaarten maken de experts aannemelijk dat ze veel te eenvoudig zijn. Het boek begint met een overzicht van kleine en grote bewaard gebleven wereldkaarten, met prachtige afbeeldingen. De materiële toestand van de kaart van Hereford, de geschiedenis van de herontdekking en de verdwenen denkwereld van Middeleeuwse cartografen worden ontvouwd.

Duidelijk wordt dat de ontwerper, schrijvers en illustrators in verschillende stadia moeten hebben gewerkt, en met overleg en toewijding hebben geprobeerd een enorme hoeveelheid informatie weer te geven. Degene die de rode opschriften moest aanbrengen, maakte daarbij een kapitale fout: hij verwisselde Afrika en Europa.

Alleen al deze vergissing illustreert dat het geen eenvoudige taak moet zijn geweest het overzicht te bewaren. De hardnekkige mythe dat Middeleeuwers dachten dat de wereld plat was, wordt – andermaal – ontkracht. Net zo min als een moderne tweedimensionale afbeelding in een moderne atlas betekent dat onze wereld een pannekoek is, kan dat uit Middeleeuwse wereldkaarten worden opgemaakt. Clara Strijbosch

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden