Recensie Kunst

De gruwelen van een stikdonkere Syrische gevangenis, gevangen in geluid ★★★★☆

Alleen dankzij hun oren wisten de gevangenen hoe groot hun gevangenis was en hoe er werd gemarteld.

‘Earwitness Inventory’: bestaande en zelfbedachte voorwerpen die de klankwereld van de Saydnaya-gevangenis verbeelden. Beeld Kristien Daem

Lawrence Abu Hamdan, een solotentoonstelling. Witte de With, Rotterdam. T/m 28/4. 

Vraag: wat is in gevangenschap het aangrijpendste geluid dat je je kunt voorstellen? Lawaai waarbij je meteen weet dat iemand in de cel naast je wordt gemarteld? En waarbij de angst je bekruipt de volgende te zijn die wordt gewaterboard of wiens geslachtsdeel op het lichtnet wordt aangesloten?  

Antwoord: niets is zo erg als het geluid van een plastic afvoerbuis die tegen iemands lichaam wordt geslagen. Het klinkt als een voorhamer die een betonnen muur raakt. Ergo: het voelt hetzelfde. En wat de afschrikking nog vergroot: door de lage frequentie van 250 hertz is de klap door het hele gebouw te horen.  

De getuigenis van deze martelmethode is indrukwekkend omdat ze uit de mond komt van een van de weinige overlevenden van de beruchte Saydnaya-gevangenis in Syrië, 30 kilometer ten noorden van Damascus, waar gevangenen in het stikdonker worden opgesloten en waar tussen 2011 en 2015 naar schatting meer dan 13 duizend mensen zijn vermoord, zo’n vijftig per week. 

‘Je zag niets, maar hoorde alles’

Het ontwerp van de ‘Mercedes-Benz onder de gevangenissen’ werd geïmporteerd uit de DDR: een gebouw van drie vleugels rond een centrale hal die resoneert als een klankkast of megafoon, zoals een van de overlevenden zegt:  ‘Je zag niets, maar hoorde alles’. 

‘Oor-getuigen’ noemt de Jordaanse kunstenaar Lawrence Abu Hamdan (1985) deze gevangenen dan ook. Ze zagen niets dan het duister van de kleine ruimte waarin ze met driehonderd anderen waren opgesloten. Maar ze wisten alles over martelingen en transporten, dankzij hun gehoor. Aan de hand van hun getuigenissen verzamelde Abu Hamdan informatie over de beruchte gevangenis. Hij begon daarmee in 2016, op uitnodiging van Amnesty International en het Londense kunstenaarscollectief Forensic Architecture. 

Die laatste club is een verzameling architecten, kunstenaars, filmmakers, journalisten, softwareontwikkelaars, wetenschappers en advocaten. Ze proberen als een coldcaseteam misstanden in kaart te brengen, van moordzaken tot verdronken bootvluchtelingen, kwesties waarbij veelal overheden betrokken zijn. In het internationale tentoonstellingscircuit van Documenta’s en Manifesta’s is Forensic Architecture een hot item, door de onorthodoxe, maar grondige manier waarop ze gebruik maken van visuele en auditieve opsporingstechnieken. 

Niet vreemd dus dat Abu Hamdan bij het gezelschap betrokken raakte, want zijn Saydnaya-project is voornamelijk gebaseerd op geluid. Gevangenen vertelden hem wat ze tijdens hun hechtenis hadden gehoord en hoe ze dankzij hun oren wisten hoe groot de gevangenis was, hoeveel mensen er in zaten, hoe er gemarteld werd en welke werktuigen daarvoor werden gebruikt. Dat laatste was mogelijk  doordat elk werktuig een specifiek geluid oplevert  informatie die niet eerder in kaart werd gebracht.  

Gruwelijke realiteit oproepen

Geluid als kunstvorm, met één probleem: hoe kun je daarmee een maatschappelijke misstand voor een onwetende tentoonstellingsbezoeker inzichtelijk maken? Wat Abu Hamdan in kunstcentrum Witte de With presenteert, is in feite onmogelijk. Niet zozeer omdat hij met geluid beelden wil reconstrueren. Het probleem is dat hij met die geluiden een gruwelijke realiteit wil oproepen, alsof je zelf het leven in de Saydnaya-gevangenis ondergaat. 

Want dat lijkt toch wat Abu Hamdan nastreeft, in de drie zalen die hij in Rotterdam tot zijn beschikking heeft. En waarin hij op drie verschillende manieren de Syrische martelgevangenis reëel wil maken. Zoals met gefilmde getuigenissen. Of met attributen die doen denken aan de hulpmiddelen waarmee een hoorspel van geluid wordt voorzien  waaronder een voorhamer. 

Maar ook met een donkere ruimte die je voorstellingsvermogen tot het maximum moet prikkelen, denkend aan het gevangenisleven in een geblindeerde cel in Syrië. Wat voor een bezoeker die nog nooit een cel van binnen heeft gezien, laat staan is gemarteld, iets aanmatigends heeft. De kans op identificatie met een ter dood veroordeelde lijkt me nihil. Laten we hopen dat die nihil is.

Het neemt niet weg dat geluid net zo tot de verbeelding kan spreken als beeld. En dat het onderzoek van Abu Hamdan alleen kon plaatsvinden omdat anderen hun oren zo goed de kost gaven, voor inzichten die ons anders  waren ontgaan. 

Reactie Assad

‘Verstoken van waarheid’, is de reactie van de Assad-regering op de aantijgingen dat de Saydnaya-gevangenis een ‘concentratiekamp’ is voor burgergevangenen, zoals Amnesty International stelt. Maar de getuigenissen en bewijzen van voormalige rechters, bewakers en gevangenen zijn ‘dwingender dan tijdens het Proces van Neurenberg’. Volgens de getuigenissen worden er studenten, journalisten, verdedigers van mensenrechten, politieke dissidenten en demonstranten in deze militaire gevangenis opgesloten. Van wie velen in drie minuten tijd door een militaire rechtbank tot de strop worden veroordeeld. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden