DE GROTE SPRONG

Met de miljoenen- projecten die Amsterdam aan en over het IJ bouwt, verandert de hoofdstad radicaal van karakter. Van een stad die altijd met zijn rug naar het water lag, naar een stad waar het IJ doorheen stroomt....

Wie met de pont de oversteek over het IJ naar Amsterdam-Noord maakt:neem alles goed in je op. Want over tien jaar ziet de 'overkant' vanAmsterdam er totaal anders uit. Over tien jaar zal het beeld vanAmsterdam-Noord anno 2006 voor kinderen net zo moeilijk voor te stellenzijn, als nu het idee dat eens ten zuiden van het Amsterdamse Concertgebouwde koeien liepen te grazen.

Niets doet nu op een zonnige winterdag nog vermoeden dat een grotemetamorfose in voorbereiding is. Vanaf de binnenstad gezien vertoont Noordop vijf hijskranen na nog altijd het oude vertrouwde beeld: de tachtigmeter hoge Shelltoren van Arthur Staal uit 1971, en tot zo ver je kuntkijken oude fabrieksterreinen met hier en daar een verloederde loods, diehet rijke industriële verleden van het gebied in herinnering houden. Vantoen de schoorstenen nog rookten en er lawaai uit de werven kwam, van detijd dat de oever het domein was van de Nederlandse Droogdok en ScheepsbouwMaatschappij (NDSM) en landinwaarts tuindorpen verrezen voor de arbeiders.

Maar wie eenmaal weet wat er de komende jaren allemaal gebouwd gaatworden, kan niet meer met dezelfde ogen naar de IJ-oevers kijken. Nog even(2009) en recht tegenover het Centraal Station zal een glimmend witFilmmuseum staan, een blikvanger van heb-ik-jouw-daar. Op een extrakuststrook van vijftig meter breed die op dit moment wordt drooggelegd,komt een park. Het oude Shellgebouw wordt omgebouwd tot hotel, al zijn erook plannen voor een culturele bestemming, en even verderop is het nieuwehoofdkantoor van Shell, het New Technology Center (NTC), al in aanbouw.

Iets dat in de jaren negentig nog ondenkbaar was - toen voor nieuwewoningbouw liever een heel eiland ver van het centrum werd gecreëerd(IJburg) - lijkt nu wel te kunnen. De noordoever wordt gesaneerd. Voor deBuiksloterham zijn plannen voor een woon- werkgebied. En op het oudeShellterrein verrijst tegen 2009 een heel nieuwe wijk, Overhoeks geheten,met appartementenblokken en een stuk of zes woontorens van rond de honderdmeter hoog. Het enige dat nog mist, is een soort Erasmusbrug.

Op de zuidelijke IJ-oever, aan de stadskant, is de bouwactiviteit alniet minder. Links van het Centraal Station wordt het zogenoemdeWesterdokseiland bebouwd, een stuk grond dat vroeger dienst deed alsrangeerterrein van de NS en dat sinds 1995 braak ligt. Daar komen woningen,bedrijfsruimten, winkels en een jachthaven, met in het water het WesterIJ-dock, een nieuw eiland met daarop weer zo'n opvallende architectonischeverschijning: het gebouw voor de Politie te water en het Gerechtshof.

En dan heb je nog de aanleg van de nieuwe Noord-Zuidmetrolijn die gaatvan Amsterdam Zuid tot diep in Noord, de uitbreiding van het CentraalStation met een gigantisch overdekt busstation (2012 klaar), deontwikkeling van het Oosterdokseiland ten oosten van het station waar ondermeer gebouwd wordt aan de grootste openbare bibliotheek van Nederland eneen nieuw conservatorium.

Amsterdam ver-Rotterdamt met de ontdekking van het water. De stad ruktop naar het IJ, ja waagt zelfs de sprong over het IJ. Breidde Amsterdamzich in de 20ste eeuw altijd uit aan de randen van de stad - met Plan Zuidvan Berlage, de naoorlogse tuinsteden, de Bijlmer, de Zuidas en IJburg -voor het eerst sinds de 17de eeuw wordt de Amsterdamse binnenstaduitgebreid. En wel tot aan de overkant.

Met als gevolg dat de stad die altijd met zijn rug naar het IJ lag, zichomdraait naar water. Nog even en het IJ stroomt niet meer achter de stadlangs, maar dwars erdoorheen. Als een echte rivier, als de Seine in Parijsof de Thames in Londen.

Het lijkt zo'n voor de hand liggende ontwikkeling: het bouwen aan hetIJ. Wie wil er nou niet aan het water wonen en werken? In alle grotehavensteden ter wereld, van Shanghai, Kaapstad, Sydney, Dublin, Oslo totKopenhagen, Hamburg, Boston, Genua, en niet te vergeten Rotterdam schuivende havens steeds meer op richting de zee en worden de voormaligehavengebieden getransformeerd tot leefgebied met stadsstranden en al.

Ook al is die internationale ontwikkeling al langer aan de gang, tochbarstte het feest aan het IJ pas vorig jaar zomer echt goed los. Toen paswerd voelbaar waar de gemeente, projectontwikkelaars en stedenbouwkundigenzich al jaren over buigen. Met de opening van het nieuwe tijdelijkeStedelijk Museum CS in het voormalige PTT-gebouw nabij het station, deingebruikname van de nieuwe IJtram dwars door het oude OostelijkHavengebied naar IJburg, en door de opening van het spectaculaireMuziekgebouw aan het IJ. Wat tien jaar geleden nog een no go area/tippelzone was waar je alleen bij hoge uitzondering durfde te komen vooreen vaag feest in een loods, werd in een klap dé spot waar de cultureleen intellectuele elite zich avond aan avond verschanste. Gevolgd door derest van Amsterdam.

Want hier openbaarde zich plots een nieuwe kant van Amsterdam. Dit wasniet langer dat Madurodam-achtige Amsterdam van de schattige straatjes,kronkelende grachtjes en kromme bruggetjes. Dit was Rotterdam! Stoereschepen, winderige kades, ruimte.

Toch is het IJ nooit vergeten. Het IJ was alleen onbereikbaar gewordenmet de bouw van het Centraal Station van Cuypers eind 19de-eeuw, despoordijk, de rangeerterreinen en het immense PTT-gebouw. Bovendien warenbeide oevers tot en met de jaren zeventig nog volop in gebruik als haven.Toen in de jaren tachtig de haven grotendeels in onbruik raakte en hetinzicht terrein won om de luchtvervuilende industrieën te verplaatsen naarbuiten de stad, kwamen deze gebieden braak te liggen en verloederden ze.

In die tijd werd de Amsterdam Waterfront Maatschappij opgericht, eensamenwerking tussen de gemeente en vastgoedontwikkelaar ING, die RemKoolhaas de opdracht gaf een masterplan te maken voor het hele IJ-gebied.Het plan (werktitel Manhattan aan het IJ) was het gebied te transformerentot één groot zakencentrum met kantoren van internationale allure. Maaral gauw bleek dat grote bedrijven als ABN niet bereid waren zich in ditvoor auto's zo slecht te bereiken gebied te vestigen. Zij kozen voor derand van de stad, dichtbij Schiphol. Dat werd de Zuidas, en hetplan-Koolhaas werd nooit uitgevoerd.

Maar het idee om een stad aan het IJ te creëren, bleef bestaan. Eennieuwe strategie werd uitgedokterd, die van Ankers aan het IJ, een idee omde stad door middel van een eilandenstructuur met daarop hoogwaardigearchitectuur weer aan het IJ te verankeren. Met als een van de eerstevruchten het schipachtige museum Nemo van Renzo Piano (1997) - waar jevanaf het luchtterras voor het eerst kon uitwaaien in Amsterdam -; dePassengers Terminal Amsterdam (2000); de bebouwing van de Oostelijkeeilanden (Java, KNSM, Borneo); de ontwikkeling van Oostelijke Handelskadewaar alle oude pakhuizen en loodsen werden opgeknapt en overhuifd metnieuwe woningbouw en kantoren (waar nu Albert Heijn en Greenpeace hunhoofdkantoor hebben), en de Silodam (2001) van MVRDV in het westen.

Nu Oost zo'n beetje klaar is, concentreren de nieuwste ontwikkelingenzich vooral in het Westelijke havengebied en Noord. En het vooroordeel datveel Amsterdammers tegen Noord hebben - ver weg, saai, lelijk - begint heellangzaam te verdwijnen. Met de nieuwe metro in het verschiet, wordt Noordineens Centrum - hemelsbreed ligt het welbeschouwd op nog geen kilometervan de Dam. En dan wel een centrum waar, in tegenstelling tot deAmsterdamse binnenstad, nog wel ruimte is, waar huizen of kantoren nog welbetaalbaar zijn, gratis parkeren nog wel kan, en waar nog niet alles aanbanden is gelegd.

Een paar jaar geleden ontdekte de creatieve industrie Noord. En hetvoorbeeld van pioniers als filmdistributeur A-Film, Universal, kledingmerkGsus en jonge reclame- en architectenbureau's die de charme in zagen vande oude parels uit het industriële tijdperk, wordt steeds vaker gevolgd.De oude werven en loodsen (soms wel met een omvang van vier voetbalvelden)worden omgebouwd tot atelier, filmzaal of kantoor.

Meer in het westen, op het voormalige NDSM-terrein, heeft de grootstekunstenaarsbroedplaats van Amsterdam, Kinetisch Noord, zijn plek. MTV heeftlaten weten zich er te zullen vestigen, op wat de Mediawharf wordt genoemd- in september moet hun 'timmerwerkplaats' klaar zijn - en ook IDTV endance-organisator ID & T maken de overtocht. Inmiddels is men bezig metde aanvraagprocedure om het hele terrein - met karakteristiek kraanspooren hellingbaan - aan te merken als Rijksmonument.

Het wordt er steeds levendiger. In 380 kleurige containers wonentijdelijk studenten. Er vaart ieder halfuur een pontje, er is de IJkantine.

Het enige dat er nu eigenlijk nog aan schort zijn een paar fatsoenlijkebruggen. Visionaire architecten als Jan Galman tekenden begin 20ste eeuwal Ponte Vecchio- of Tower-Bridge-achtige bruggen over het IJ. Toch is dekans dat er een spectaculaire brug komt klein. De nadelen zijn legio: hetIJ is hoofdvaartroute, grote cruiseschepen moeten er doorheen kunnen, eenhoge brug richt waar die aan land komt te grote verwoestingen aan, en eris al een tunnel voor auto's. Voorlopig zoekt de gemeente de oplossing ophet water zelf, met snelle catamaran-achtige lijndiensten die over het IJzigzaggen. We wachten af.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden