De grote Meaulnes

Het mooiste meisje van de wereld

Is een boek dat je las toen je nog geen twintig was jaren later nog net zo geweldig? De nieuwe vertaling van Le grand Meaulnes, de klassieker van Alain-Fournier uit 1913, zou een goede test kunnen zijn.


Alain-Fournier, geboren Henri-Alban Fournier, begon aan zijn roman toen hij 22 was. Kort na de publicatie ervan vertrok hij naar het front, waar hij enkele maanden later nabij Verdun zou sneuvelen.


Fourniers vroege dood heeft ongetwijfeld bijgedragen aan de roem van zijn roman over de vriendschap tussen twee adolescenten. Wrang maar waar. Hij is de auteur gebleven van dat ene boek, dat generaties jongeren over de hele wereld zijn blijven lezen.
Het verhaal speelt zich af aan het eind van de negentiende eeuw. De 'grote Meaulnes', die eigenlijk Augustin heet, is een opgeschoten boerenjongen die door zijn moeder in de kost wordt gedaan bij een onderwijzersechtpaar in een dorp in het hart van Frankrijk. Onmiddellijk sluit de wilde en recalcitrante Augustin vriendschap met de kleine, ziekelijke François Seurel, het zoontje van de hoofdonderwijzer.


Op een dag verdwijnt Meaulnes. Drie dagen later keert hij terug met een verhaal over een sprookjesachtig kasteel dat niet ver moet liggen van hun dorp. Tijdens een uitbundig feest daar heeft hij een meisje ontmoet. Hun zoektocht naar dat meisje verenigt de vrienden de rest van hun leven. Wanneer hij haar vindt, beschrijft Seurel haar als 'het mooiste meisje dat er misschien ooit op de wereld is geweest'. Yvonne de Galais is haast letterlijk een droomvrouw. Dit droombeeld najagen kan niet anders dan verkeerd aflopen.



In Le grand Meaulnes weet Alain-Fournier in een onopgesmukte stijl een magische werkelijkheid op te roepen. De werkelijkheid waarin adolescenten leven, spannender en raadselachtiger dan die van volwassenen, en met andere wetten: beloftes van trouw zijn er voor eeuwig.


In Nederland is Le grand Meaulnes bekend geworden in de vertaling van Max Nord, Het grote avontuur. Nord heeft deze uit 1949 stammende vertaling bij de vele latere drukken aangepast. Want de originele tekst mag dan niet veranderen, ons eigen taalgebruik doet dat onophoudelijk, betoogt hij in zijn nawoord bij de tiende druk.


Nu heeft Mario Molegraaf een poging ondernomen tot een nieuwe vertaling. Le grand Meaulnes was een van de favoriete boeken van zijn geliefde, de schrijver en vertaler Hans Warren (1921-2001). Deze was echter 'allerminst tevreden' over Nords werk. Molegraaf deelt deze mening en belooft een vertaling in 'modern' Nederlands 'met meer aandacht voor de nuances van het oude Frans'.


Een vertaling is de vertolking van een tekst, zoals een klassiek muziekstuk ook in verschillende interpretaties kan bestaan. Het is goed om die verschillende versies naast elkaar te hebben. Maar vergelijken is daarbij onvermijdelijk.


Le grand Meaulnes in het Nederlands herlezen had iets ontnuchterends. In de Franse versie die ik lang geleden las, had me alles nog veel mysterieuzer geleken. Dat komt vermoedelijk deels doordat mijn woordenschat indertijd niet toereikend was om alle woorden voor, bijvoorbeeld, laat negentiende-eeuwse kledingstukken volledig te begrijpen. En deels ook door mijn hogere leestempo, waardoor de lange vervelende winterdagen in het dorpje Sainte-Agathe nu korter schenen te duren.


Afgezien van dit alles bleef het raadselachtige personage Augustin Meaulnes, een soort Holden Caulfield avant la lettre, nog even betoverend ongrijpbaar, zoals ook de frustratie onverminderd groot bleef op het moment dat Augustin zijn hervonden lief bijna meteen weer verlaat.


Tijdens de lectuur stak nog een andere frustratie de kop op. Uit respect wellicht voor het Franse origineel - het kan ook haast geweest zijn - vertaalt Molegraaf vaak letterlijk wat er staat. Dus blijven de twee vrienden 'erg verbouwereerd staan', zijn ze 'heel angstig en opgewonden' of bewegen ze 'heel geestdriftig, heel erg nieuwsgierig, heel vriendschappel

ijk', wat in het Nederlands een tamelijk onnozele indruk maakt. Jammer ook is dat hij consequent het woord 'maat' gebruikt waar Alain-Fournier 'ami', 'compagnon' of 'camarade' schrijft.


Ernstiger is dat de vertaler de in het Frans gebruikelijke constructie handhaaft waarin een voltooid deelwoord wordt gebruikt in een bijvoeglijke bepaling.


Een voorbeeld is de volgende zin: 'Ce ne fut pas la seule nuit où, réveillé par le bruit de ses pas, je le trouvai ainsi. . .'. Bij Molegraaf wordt dat: 'Het was niet de enige nacht dat ik hem, gewekt door het geluid van zijn passen tegen één uur 's ochtends, zo aantrof. . .'.


Wie wordt er hier gewekt? In het Nederlands kun je voor deze constructie beter een andere oplossing bedenken. Nord heeft er het volgende op gevonden: 'Het was niet de enige nacht dat ik tegen een uur of één door het geluid van zijn voetstappen wakker werd en hem zo aantrof. . .'.
Niet alleen is deze laatste constructie grammaticaal juist, ze is ook begrijpelijker. Het vervolg van de zin is eveneens eleganter uitgewerkt dan bij Molegraaf. Het is waar dat Nord in zijn vertaling vaker een eigen interpretatie geeft. Maar een weloverwogen interpretatie in goed en welluidend Nederlands blijft te verkiezen boven houterige precisie.


* * * * *(voor Alain-Fournier)
* * (voor de vertaling)
Alain-Fournier: De grote Meaulnes.Uit het Frans vertaald door Mario Molegraaf. Prometheus; 307 pagina's; € 24,95.ISBN 978 90 4461 637 8.
Foto Anuschka Blommers en Niels Schumm

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.