'De grootste woordeloze dichter van het heelal'

De Belgische jazzmuzikant en componist Toots Thielemans is maandag op 94-jarige leeftijd overleden. In 2013 bezocht John Schoorl nog een optreden van de mondharmonica-legende. 'Toots Thielemans is de grootste woordeloze dichter van het heelal.' Lees het verslag hier terug:

Toots Tielemans in 2003. Beeld ANP

Je houdt pas op als je ophoudt. Wanneer de 92-jarige jazzmuzikant Toots Thielemans ophoudt weet niemand. Gelukkig maar, want hij is zo ongelooflijk goed. Gaat dat zien, nu het nog kan.

Gezien: Toots Thielemans Quartet in De Warande in Turhout (België). Op 12/10 speelt hij nog met zijn Quartet in Kursaal Oostende in Oostende (België).

Toots staat eigenlijk met één been in de coulissen, zijn tijd zit er al lang op, als hij zich voor de derde keer losmaakt van zijn sidemen en door zijn bassist en drummer op het witte krukje wordt neergezet. 'Laat me maar alleen spelen', zegt hij.

De 92-jarige spartelt even met zijn benen, houdt zijn muziekdoosje in zijn handen en vertelt het verhaal van zijn Braziliaanse muzikantenvriend Oscar Castro-Neves die op 27 september is overleden. Ze hadden elkaar daarvoor nog gesproken. Costra-Neves had kanker, de rit zat er bijna op, maar de mannen lachten om de dood. 'It's a minor thing', zegt Toots schor, in Tootsiaans jazzy Amerikaans-afro-Vlaams.

Het stelt niks voor - hij zegt het op het podium van De Warande in Turnhout. Hij staat er nog steeds, waar al die andere jazzcats door de gehaktmolen van de tijd zijn gedraaid. Gasten zoals Chet en Art en Serge en Tony en Joe of noem ze maar op die naar de gallemiezen gingen aan de dope. Die de naald in hun arm zetten en dachten: halleluja, nu word ik net zo goed als Charlie Parker.

Of van die horken die door hun vriendin/minnares werden neergeschoten. Gebroken blazers die ten onder gingen aan een pijn waar je niet bij kan, of aan de drank/leverkanker of aan eenzijdige auto-ongelukken. Wat dacht je van, nou gewoon, aan ouderdom de pijp uit, of dat het jazzvlammetje op een zeker moment werd uitgeblazen.

Toots heeft iedereen gekend en met iedereen gespeeld - en ze allemaal overleefd, goed geschoren en wel. Charlie Parker noemde hem liefdevol een motherfucker en toen Miles Davis 'm in een Zweeds café zat te treiteren, zei Parker: 'Leave my boy alone.'

Laat me maar alleen spelen, Jean Baptiste 'Toots' Thielemans zegt het echt. Hij wil doorgaan, net als Prince met zijn marathonconcerten, of als de maar doordenderende Bruce Springsteen, Bob Dylan met zijn Never Ending Tour. Je houdt pas op als je ophoudt.

En wanneer Toots ophoudt, weet niemand. Op een dag moet je besluiten dat je 'm wilt zien, dat je erbij wilt zijn, want het kan zomaar de laatste keer zijn. Daarom is De Warande ook bomvol. Nu kan het nog, luisteren naar de man die naar zijn eigen kippenvel luistert, in levenden lijve.

Jean Toots Thielemans speelt op zijn mondharmonica nadat hij de Concertgebouw Jazz Award 2009 uitgereikt heeft gekregen. Het is een oeuvreprijs voor een internationaal vermaarde jazzmusicus die jaarlijks wordt toegekend. Beeld ANP

Knotsekneuzeralley

Soms weet hij niet meer wat hij wil zeggen, en lijken zijn woorden een knotsekneuzeralley af te leggen. Lopen gaat al even moeilijk. Fluiten doet-ie niet meer, en zijn gitaar blijf ook thuis. Maar als hij zijn broodje bij zijn mond houdt, is er geen enkele beperking. Je zou zelfs kunnen zeggen dat hij op het toppunt van zijn kunnen speelt, samen met zijn geweldige band. Het maakt niet uit om welke standard het gaat - My Funny Valentine, Summertime, Mac the Knife, Round Midnight - elke noot valt zoals hij moet vallen.

Naar Toots en zijn chromatische mondharmonica luisteren is afdalen naar de eigen buik, waar de blues en melancholie tegen elkaar klotsen. Hij laat je een vreemde in je eigen paradijs voelen, hij zet je in een auto, alleen, om over langs al even verlaten wegen te rijden en bij terugkeer door warmte omringd te worden.

De essentie van het leven past op een bierviltje en deze zoon van een bierman zet de muziek eronder. Toots Thielemans is de grootste woordeloze dichter van het heelal. Er zit niks anders op dan in hoofdletters zijn muziek in een het universum bedekkende soundcloud over de mensheid uit te storten - EN ALLES KOMT GOED.

Luister naar Toots en zijn Midnight Cowboy, gecomponeerd door John Barry, uit de gelijknamige film. Zeg: hartverscheurend mooi, je gelooft je eigen oren niet. Net als dat nummer uit Turks Fruit, van Rogier van Otterloo, Dat mistige rooie beest. Het mag niet, het is ongebruikelijk, maar eigenlijk moet je opstaan uit je schouwburgstoel en aanhoudend juichen, nooit meer stoppen, om met zijn allen hem op de schouders te nemen, door een nachtelijk Turnhout. Wie niet springt, heeft geen benen.

Zo goed? Ja, zo ongelooflijk goed.

Een kwartier nadat hij uitbundig ovationeel is uitgezwaaid, is achter de coulissen alweer een mondharmonica te horen. Hij speelt met lichte swing 'happy birthday' - en er komt een gelukzalig echtpaar zijn kleedkamer uit lopen. Gerry Delvaux, een veertiger met een tas vol vinyl, is vervolgens aan de beurt om zijn platen van Toots met Ellis Regina, George Shearing, Dizzy Gillespie en Monto Santamaria te laten signeren. Een zeer zenuwachtige zestiger wappert met een bidprentje van een begrafenis van 45 jaar geleden, waar hij Toots toentertijd had ontmoet. Of hij die wil signeren.

In zijn kleedkamer nipt hij van zijn rode wijn en kijkt de verslaggever onderzoekend aan. 'Je doet me denken aan iemand met wie ik vroeger heb gespeeld', zegt hij met grote glimlach. Zijn mondharmonica ligt opgeborgen in een blauw doosje.

Het enige wat je je nog kunt afvragen is: wie moet er in hemelsnaam op zijn begrafenis spelen, aangezien hij zelf niet kan?

Extra: Babe

Jean Thielemans was natuurlijk alles behalve een swingende naam, in de naoorlogse Amerikaanse jazzscene. De drummer van zijn band had wel een oplossing: noem jezelf 'Toots'. Dat allitereert lekker en het was een verwijzing naar twee jazzmuzikanten die bij Benny Goodman en Billie Holiday speelden: altsaxofonist Nunzio 'Toots' Mondello en Salvatore 'Toots' Camarata. Toots betekent in straattaal eigenlijk zoiets als 'babe' of 'schatje'.

Toots Thielemans. Beeld Belga
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden