De grootste verleidster wint altijd

Wat het wil zijn, kan het onmogelijk worden: muziek. Het verlangen in de eerste regels uitgesproken - verlangen, meer dan verlangen, willen - is niet te realiseren....

Een gedicht kan, helaas, geen muziek worden. Geen klank of ze heeft inde literaire taal betekenis. En betekenis houdt verwijzing in. Muziekverwijst soms naar andere muziek, maar toch het meest naar zichzelf. Zebetekent niets. De ontdekking daarvan was voor Karel van het Reve eenbevrijding. Waar de woorden alleen aan zichzelf genoeg hebben, meer lijkente zingen dan uit te drukken, lijkt de onbereikbare, de muziek, dichterbijte komen. Gorter zelf laat in de tweede zang van Mei de blinde Balder ondermeer zingen: 'Schemering,/ Mijmering,/ Wie noemt de naam van wat mij ving?/Tinkeling,/ Rinkeling,/ Hoorde ik toen de poort openging.' Hier fluit dejongen mee. (Er wordt in Mei heel veel naar muziek verwezen, de eerste regels echoën drie zangen na.)

De dichters zijn altijd in creatieve naijver verbonden gebleven met hunallerverste voorvaderen: de zangers. (Misschien dat die op hun beurtjaloers waren op de grootste fluitist aller tijden: Orpheus.) Toen dezanger allang helemaal naar de muziek was overgegaan, bleven de dichtershun gedichten 'liederen' of 'zangen' noemen (zie Gorter) en zagen sommigenzichzelf nog altijd als zanger. En ook die andere fluitende concurrenten,de vogels, bleven in de buurt. Een koor van hen zingt door de eeuwen.

De gevleugelde dichters kregen onvergetelijk gestalte in het kwatrijn'De nachtegalen' van J.C. Bloem: 'Ik heb van het leven vrijwel nietsverwacht./ 't Geluk is nu eenmaal niet te achterhalen./ Wat geeft het? -In de koude voorjaarsnacht/ Zingen de onsterfelijke nachtegalen.' Misschienheeft de dichter gedacht aan de beroemde vereenzelviging van dichter ennachtegaal in 'Ode to a nightingale' van de onsterfelijke Keats. Een woudvan vogels fluit en zingt dichter gelijk door de wereldpoëzie. En toch:elk woord van de dichter weegt zwaarder dan een stoet van klanken van devogel en van de muziek. Muziek heeft in de oude beeldtaal vleugels. Hetwoord wil nooit omhoog komen; de betekenis is zijn last.

Wie maakte de woorden het lichtst, zodat ze gingen zweven als de muziekdie de dichter inspireerde? Guido Gezelle in het absolute meesterwerk dathet gedicht ''t Er viel 'ne keer' is. Het is opgebouwd uit heel lichte,langzaam veranderende regels, met ertussen steeds de woorden 'het water','dat water'. Het begint zo:

't En viel 'ne keer een bladtjen op

het water

't Er lag 'ne keer een bladjen op

dat water

In de volmaaktste eentonigheid zweeft het blaadje op het water, vloeithet water over het blaadje, wentelen zij zich om elkaar, het kleine en hetgrote, het toevallige blaadje en het eeuwige water. Het is niet moeilijkachter het gedicht muziek te denken.

Gezelle schreef het (in 1859, hij was 29 jaar!) als 'Herinnering aanBeethoven's Septuor'. Ik heb die muziek eens beluisterd; wat ik verwachtte- een heel fijn monotoon spel van herhalingen en heel lichte overgangen -was ze niet. Ik vind het gedicht muzikaler! Hoe mooi moet Gezellesherinnering zijn geweest.

Naar de opvatting van Vestdijk, neergeschreven in zijn boek over depoëzie, De glanzende kiemcel, wordt de poëzie naar twee kantengetrokken: naar die van de muziek en naar die van het proza. Aan beide magze misschien raken - we hebben cantilenes en prozagedichten - maar debekoring van de vereenzelviging moet ze weerstaan, op gevaar haar eigenheidte verliezen, de betekenis bijvoorbeeld aan de muziek, de beknoptheid enhet beeld bijvoorbeeld aan het proza. Poëzie balanceert tussen de twee.Daardoor neemt ze ons zo in. Sommige poëzie krijgt het voorrecht op muziekte worden gezet; het gedicht wordt weer lied; het wordt aan zijn oorsprongteruggegeven. De mooiste liggen in de verte: Petrarca door Monteverdi, Goethe en Heine door Schubert. En toch, de verbintenis is niet helemaaleerlijk. De muziek, de grootste verleidster, wint het bijna altijd, wantze kan je helemaal omgeven. De woorden wijken. Naar de achtergrond.

Van alle Nederlandse schrijvers heeft Vestdijk zich het meest metmuziek ingelaten, hele reeksen symfonieën analyserend enbecommentariërend. In zijn mooiste roman, De koperen tuin, begeleidt demuziek alles. Een van zijn intrigerendste hoofdfiguren is een dirigent:Victor Slingeland. Was Vestdijk ook een muzikale dichter? Ik geloof hetniet. Zijn overigens bewonderenswaardige gedichten blijven voor hetgrootste deel stijf in het metrum. Ritme neemt de woorden niet mee in eenbeweging die ze lichter maakt. Jan Engelman was een van onze muzikaalstedichters; de taal kreeg een lyrische lichtheid, als bij die verre muzikaledichter Jan Luijken. Engelmans proza, zelfs het journalistieke, wastrouwens ook zeer muzikaal, en daarin uniek. Lucebert heeft de muzikaliteitvan een heel orkest. Grote ritmen slaan er door de taal. Deallerverfijndste muzikale dichter was natuurlijk Leopold; Nijhoff uit debundel Vormen, die hoor je ook voortdurend klinken als je hem leest (erspelen heel wat muzikanten in de gedichten). Dat het bij de muzikaledichters om poëzie gaat van een uiterst gevaarlijk evenwicht, zalduidelijk zijn.

Dit is de grote strijd bij het lezen van poëzie: die tussen klank ofmuzikaliteit en betekenis. Er zijn lezers die naar gedichten alleen maarluisteren: een heel orkest blaast en strijkt voor hen de mooiste ritmen enklanken uit de taal; er zijn de zeer ernstige betekenislezers. Ze horen weinig of niets en zijn steeds bezig met interpreteren. Met ogen en orenmoet men lezen. Maar dan nog is de inspanning groot. Soms bij het lezen vanpoëzie kijk ik op, even rust zoekend. Vaak hoop ik dan er ineens muziekdor de kamer gaat klinken. Daar is de bevrijding van het denkend voelen.Er hoeft niets meer dan alleen maar luisteren. Zo mooi, want zo alleslosmakend, hoofd en hart beide, kan poëzie nooit zijn. Een boekenweek overmuziek is onzin. Een muziekweek heeft zin. Verboden te lezen. Zekerpoëzie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden