Reportage

De grootste popster van Japan: Hologram Hatsune

Ze is de grootste popster van Japan. Hologram Hatsune Miku verovert de wereld en glorieert in de opera The End van Tsuyoshi Kuroda. Hoe is dit mogelijk?

Hologram Hatsune Miku in de eerste digitale opera The End. Beeld .

Over een projectiescherm zweeft een meisje met weelderig blauwgroen haar. Ze heeft hertenogen en een wipneus en lijkt weggelopen uit de Japanse animatieserie Pokémon. 'Wanneer ga ik dood', zingt ze, 'en wat komt er daarna?' Haar sensuele fluisterstem dobbert op stevige golven techno, trance en dance.

Als in het Amsterdamse Muziekgebouw aan 't IJ daarna de stilte intreedt, neemt Ruth Mackenzie het woord. Ze volgt Pierre Audi op als artistiek directeur van het Holland Festival. Op deze persconferentie, in januari 2015, presenteert ze haar eerste editie.

U zag, zegt Mackenzie, een fragment uit 's werelds eerste digitale opera. Hij komt uit Japan en de titel luidt The End. De naam van het meisje: Hatsune Miku.

Holland Festival

Spannend, zo'n eerste editie van het Holland Festival onder nieuw artistiek bewind. Directrice Ruth Mackenzie gooit vanaf volgend weekeinde de deuren open voor een zo breed mogelijk publiek. Naast klassiek en vooruitstrevend toneel en muziektheater brengt ze ook veel pop, dj's, Turkse rock en zelfs een pop-opera met een mangahologram. Elitair is het Holland Festival allang niet meer: de Volkskrant blikt vooruit op een divers en laagdrempelig programma.

Waarna Ruth Mackenzie Miku's glanzende cv schetst. Als 3D-hologram verkoopt Hatsune Miku in Japan popzalen uit. Haar Facebookpagina telt ruim 2,5 miljoen likes. Haar liedjes zwerven in honderdduizendvoud op internet. Ze dook op in de tv-show van David Letterman en stond te zingen naast Lady Gaga en Pharrell.

En o ja, zegt Ruth Mackenzie, haar stem komt uit een softwaredoosje.

Klassieke kenners in het Muziekgebouw staren elkaar aan. Een Japanse animatiefilm die wordt aangeprezen als opera. Een popfenomeen als diva. Een virtuele zangstem waar geen strot aan te pas komt. Als Ruth Mackenzie haar positie tegenover de doorgewinterde operaman Pierre Audi had willen markeren, had ze het niet radicaler kunnen doen.

Als een ufo landt Hatsune Miku op een persconferentie in Amsterdam. Waar komt deze virtuele zangeres vandaan? Welke mensen zitten erachter? En kan ze de kunstvorm opera helpen aan een spannende digitale toekomst?

De geboorte

Hatsune Miku komt in 2007 ter wereld in de Noord-Japanse stad Sapporo. Haar naam betekent zoveel als 'eerste geluid van de toekomst'. Ze is het 3D-pr-meisje dat kopers moet strikken voor een softwarepakket met de weinig sexy merknaam Vocaloid.

Aan de gebruiker doet Miku een revolutionaire belofte: kies jij je noten, typ jij je tekst, dan zing ik het liedje dat je zojuist hebt geschreven.

Voor een demonstratie slaat Tsuyoshi Kuroda zijn laptop open. Hij werkt bij Crypton Future Media, het bedrijf dat Hatsune Miku heeft bedacht. Links op het scherm verschijnt een pianoklavier. Kuroda klikt een paar toetsen aan, typt tekst en drukt op enter. 'I like com-mu-ni-cá-tion!', zingt een gesynthetiseerde meisjesstem.

Miku wordt in 2007 ontdekt door Japanners die zijn verslaafd aan manga-strips en anime-films. Dankzij haar componeren ze hun eigen liedjes. Met animatiesoftware maken ze er 3D-filmpjes bij. Ze delen vervolgens hun gesamtkunstwerk via social media en binnen de kortste keren overspoelt Miku het net.

Beeld .

De operaster

De hype ontgaat Japanse muziekprofs niet. Een van hen is de componist Keiichiro Shibuya. Japanners kennen hem als een societyfiguur die laveert tussen multimediale installatie en pop, tussen tv-commercial en de avant-gardeklanken van John Cage.

Aan Shibuya's hand maakt Hatsune Miku in 2012 de oversteek naar de opera. De componist krijgt het idee voor The End na het overlijden van zijn vrouw. 'Dat ik haar gezicht niet meer zag - het wende', zegt hij in zijn Tokiose studio. 'Maar haar stem bleef ik vreselijk missen.'

Piekerend over stemmen en emoties komt Shibuya uit bij het genre dat ervoor is geschapen. Mozartiaans moet zijn opera worden, in de combinatie van laagdrempelig en serieus. Maar please, geen belcanto. 'In het Japans moet je niet op z'n westers willen zingen, dat klinkt nergens naar. Al op het conservatorium had ik daar een hekel aan.'

Shibuya zet een tekstschrijver aan het werk en overlegt met een animatiekunstenaar. Uit hun brainstormsessies danst Hatsune Miku tevoorschijn. Ze is beschikbaar, want softwarebedrijf Crypton heeft haar als een open source character in de markt gezet. Binnen de grenzen van de wet mag iedereen aan haar knutselen.

Miku wordt de virtuele diva met wie Shibuya zijn publiek tot tranen toe wil roeren. Lastig is wel dat hij stuit op stramme trekjes in haar keel. Hij haalt er PinocchioP bij, een Japanse Vocaloidproducer die als geen ander het digitale kneden en masseren beheerst. Op het snijvlak van techniek en expressie scheppen ze 's werelds eerste niet-menselijke operastem.

De opvoering

Ze klinkt hees als een Frans zuchtmeisje - een voorkeur van PinocchioP. Al fluisterzingend werpt Hatsune Miku zich in The End op existentiële vragen. Wat betekent doodgaan? Wat gebeurt er met mijn lichaam? Hoe leef ik voort in de herinnering van mijn geliefden?

Zie haar zweven, in haar Vuittonjurkje van meesterontwerper Marc Jacobs. 'Geef me een eeuwige melodie', zingt ze tegen het mollige knuffelkonijn dat haar van filosofisch advies dient. Andere protagonisten kent de opera niet, of het moeten de beesten en schimmen zijn die rondspoken in Miku's angstvisioen.

De enige levende ziel die zich tijdens de voorstelling laat zien, is de componist Keiichiro Shibuya. Soms licht hij op, gebogen over synthesizer en laptop. Hij haalt er niet alleen stuwende dance en trance uit, maar ook minimal music en soundscapes. De vraag of westerse fijnslijpers The End zullen betitelen als opera, bekijkt Shibuya van de ontspannen kant. 'Door het een opera te noemen, spring ik in de arena. Ik hoor het wel als het niet deugt.'

Beeld Reuters

De toekomst

Holland-Festivaldirecteur Ruth Mackenzie schoof in 2013 in Parijs aan bij de Europese première van The End en moest huilen, zo bekende ze. Gastheer was het Théâtre du Châtelet. Die zaal verwelkomde ooit namen als Sergej Diaghilev en zijn Ballets Russes, met in hun kielzog componisten als Igor Stravinsky.

Misschien daarom trok een Châteletdirecteur de vergelijking met een Parijse première van honderd jaar geleden. Le sacre du printemps: Stravinsky's balletmuziek onder een choreografie van Vaslav Nijinsky. De oerkracht van die schandaalproductie bleef de gehele 20ste eeuw voelbaar.

Tijdens een paneldiscussie probeert het Holland Festival uit te vinden of digitale technieken het 21ste-eeuwse muziektheater eenzelfde kontje kunnen geven. Ruth Mackenzie voelt behalve Keiichiro Shibuya ook de Nederlandse componist Michel van der Aa aan de tand. In 2013 experimenteerde hij met de 3D-filmopera Sunken Garden.

De drie kunnen meteen hun licht laten schijnen over de volgende primeur die Shibuya in petto heeft. Met een Japanse robotwetenschapper werkt hij aan een Vocaloid-opera met actroids: humanoïde robots die zingen en acteren, met gezichtsexpressie en al.

Wat de vraag opwerpt of Cecilia Bartoli en andere diva's van vlees en bloed moeten vrezen. In Japans hoge noorden, bij de Miku-bedenkers in Sapporo, klinkt een schaterlach.

Toegegeven, zegt Cryptonman Kuroda, de nieuwe versie krijgt een 'grom'-functie. Daarmee kan Hatsune Miku zich wagen aan een Billie-Holidayachtig bluesje. 'Maar een database met Händelsound, Mozartlicks en Verdivocalen? Ik zie het er eerlijk gezegd niet van komen.'

Keiichiro Shibuya: The End. Nationale Opera & Toneel, 4/6 en 5/6 in Amsterdam. Paneldiscussie 'What is digital art?', Pakhuis De Zwijger, 5/6 in Amsterdam.

Virtuele stem

Elke amateur een schepper, dat is de belofte die de muzieksoftware Vocaloid doet. Het was in 2004 het eerste computerprogramma dat tekst en zang kon synthetiseren. Muziekfirma Yamaha levert de basissoftware. Voor het virtuele zangeresje Hatsune Miku wordt er een database aan gehangen met lettergrepen die zijn ingesproken door een stemactrice. Tik een tekst, kies een melodie, en Hatsune Miku zingt je liedje. Voorlopig kan ze dat alleen in het Japans of Engels. Andere Vocaloid-karakters beheersen het Spaans, Chinees of Koreaans.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden