InterviewPeter Lord en David Sproxton

De grondleggers van animatiestudio Aardman over hun favoriete objecten uit de films

Beeld David Vroom

Op het scherm zijn ze vaak in een flits voorbij: de grappige details uit het universum van Aardman. In Groningen zijn de poppen en de sets nu in alle rust te bewonderen. 

Dit wist u wellicht niet van Charles Darwin, de wereldberoemde bioloog, maar hij was een liefhebber van worstelwedstrijden tussen nonnen. Tenminste: in de animatiefilm De piraten!. Of, nou ja, daar komt dat eigenlijk ook helemaal niet ter sprake. Pas als je minutenlang de ogen laat glijden over zijn hut, zoals die is bedacht door de ontwerpers van Britse Aardman Studios en zoals die nu te zien is tijdens de expositie The Art of Aardman, valt op dat er op zijn bureau een foldertje met ‘Big Bad Habits’ onder een dik boek vandaan piept.

Geintje.

Dit is misschien het allerleukste aan de expositie over de legendarische studio, die tot en met mei te zien is in het Forum in Groningen. Eindelijk kun je de sets en modellen uit de veelbekroonde klei-animatie-films als Chicken Run, Wallace en Gromit en De piraten! rustig bekijken. Dan zie je bijvoorbeeld dat de hond Gromit het boek Misdaad en straf leest in zijn cel. Dat er geen Smeg maar Smug (‘zelfvoldaan’) op Wallace’ koelkastdeur staat. Dat de shoarmaspies in de hoek van de protserige eetzaal waar de Britse koningin Elizabeth met haar gevolg een dodo verorbert – sowieso al geestig – eigenlijk een olifantenpoot is.

Zelfs voor Aardman-oprichters Peter Lord (66) en David Sproxton (66) blijft het een grote ontdekkingstocht, vertellen ze via Zoom. Zij zagen de rondreizende tentoonstelling eerder in Parijs en Seoul, en maakten toen een  wandeling door hun omvangrijke carrière. Van het eerste filmpje dat ze als tieners in elkaar knutselden, via Wallace’ oranje raket, waarvoor regisseur Nick Park de klinknagels nog maakte van erwten, tot het schip uit De piraten!, dat uit veertigduizend stukjes hout bestaat en waarvoor een muur uit de studio moest worden gebroken om het te verplaatsen.

‘Het was de eerste keer dat ik alles bij elkaar zag’, zegt Lord. Sproxton: ‘Dan valt pas op dat alles steeds geavanceerder werd.’

Filmografie Aardman

1989 Een heerlijk dagje uit

2000 Chicken Run

2005 Wallace en Gromit: De vloek van het weerkonijn

2006 Muis van huis (computeranimatie)

2011 Arthur Christmas (computeranimatie)

2012 De piraten! Alle buitenbeentjes aan dek

2015 Shaun het schaap, de film 

2018 Early Man

2019 Shaun het schaap film: Het ruimteschaap

Hoe bepaal je wat je bewaart en wat niet? Aanvankelijk werd bij Aardman vooral praktisch gedacht. Alles stond in dienst van het eindproduct: de film of de commercial. Grote achtergrondpanelen werden rücksichtslos overgeschilderd; sommige decors konden handig worden hergebruikt. Sproxton: ‘Wie goed kijkt ziet dat sommige straten in Shaun het Schaap en Wallace en Gromit wel heel veel op elkaar lijken.’ Maar toen brak er brand uit, in 2005, in hun opslagruimte in Bristol. Een aanzienlijk deel van dertig jaar aan decorstukken en kleimodellen: foetsie. ‘Nee, dat was niet traumatisch’, zegt Lord. Hij wijst naar de kartonnen dozen die naast zijn bureau opgestapeld zijn. ‘Mocht dit nu afbranden, dan vind ik dat ook niet erg, simpelweg omdat ik geen idee heb wat erin zit. Nog steeds weten we niet precies wat er toen verloren is gegaan. De gevolgen werden later pas duidelijk, toen we begonnen aan deze tentoonstelling en we keken wat we nog hadden van Wallace en Gromit: Op een haar na (1995). Bijna niets.’

Zo werd het toch een soort wake-upcall. Inmiddels heeft de studio twee archivarissen in dienst, om te bepalen wat er bewaard blijft van de enorme hoeveelheid spullen die per film worden geproduceerd.

PL: ‘Van elk personage hebben we wel een stuk of dertig poppen. En elke pop…’

DS: ‘… is weer een kunstwerk op zichzelf.’

PL: ‘De eerste tien jaar telde vooral het eindproduct, maar we zijn steeds actiever op zoek gegaan naar opwindende nieuwe vormgevers en ontwerpers. Hun werk flitst soms in een paar minuten voorbij – je krijgt amper de kans om het te bewonderen. Daar is het feitelijk ook niet voor gemaakt natuurlijk; het moet sfeer creëren, karakter. Maar dat maakt deze tentoonstelling zo fijn: het is een eerbetoon aan al het werk dat iedereen erin heeft gestopt.’

De magie van Aardman in zes objecten

Aardman (1970) - het eerste animatiefilmpje dat de televisie haalde. Over de superheld Aardman – zijn naam is een samenstelling van de woorden ‘aardvarken’ en ‘Superman’.

PL: ‘Het filmpje waar onze belachelijke naam vandaan komt. Hoe oud waren we? 16? 17?’

DS: ‘Het is allemaal begonnen als een typische regenachtige zondagmiddagactiviteit. Mijn vader werkte bij de BBC als producer en was fanatiek amateur-fotograaf. Hij had een 16 mm camera en we dachten: eens zien wat we daarmee kunnen. Het was ten tijde van Monty Python, dus we knipten wat plaatjes uit tijdschriften en speelden daar wat mee.’

Eerste tekening en motion uit Aardman collectieBeeld David Vroom

PL: ‘Hoewel die eerste filmpjes doelloos waren, merkten we wel meteen hoe ontzettend bevredigend het is om iets te animeren. Je bent eigenlijk een soort god van een kleine wereld – jij bepaalt de regels, maakt de mensen, beslist wat er gebeurt. Jij creëert leven. Dat was de reden dat we vrij snel verslingerd raakten aan het medium.’

DS: ‘Magisch is het. Tegenwoordig kunnen kinderen via apps animeren en meteen terugzien wat ze fout doen. Dan leer je heel snel heel veel. Toen wij begonnen, zette je foto’s achter elkaar en moest je maar hopen dat wat je deed een beetje klopte. Daarna was het wachten tot de film was ontwikkeld, bijna een week soms. En dan opgetogen bekijken wat je allemaal verkeerd had gedaan.’

PL: ‘Via wat gezond nepotisme konden we ons werk aan een producer van de BBC laten zien, die een programma maakte voor dove kinderen. Dit Aardman-filmpje was het eerste dat ondanks al zijn onjuistheden en technische foutjes nét goed genoeg was om te vertonen. Dus het was niet ons eerste filmpje, maar wel onze eerste verkoop.’

DS: ‘Dat was een grote, en ook tamelijk enge stap voorwaarts. Er werkten veel animatoren voor dat programma. En wij waren ongetraind, ongeoefend en hadden geen ervaring.’

PL: ‘Piepjong.’

DS: ‘Maar die producer zag blijkbaar iets in ons, en hij heeft ons aangemoedigd en op weg geholpen.’

Karakterschetsen voor Freule Toeterwael uit Wallace en Gromit: De vloek van het weerkonijn (Nick Park en Steve Box, 2005)

PL: ‘Ik vind persoonlijk de personageschetsen die het niet hebben gehaald het interessantst. Neem die van Freule Toeterwael in Wallace en Gromit: De vloek van het weerkonijn. Wat weet je voordat je begint met ontwerpen? Ze is een aristocraat. Ouderwets. Daar begint het. Regisseurs Nick Park en Steve Box zijn dol op absurditeiten – ze vinden dat hun personages er ook gewoon grappig uit moeten zien. Dus in hun tekeningen zie je hoe ze verschillende kapsels uitproberen en uiteindelijk die belachelijk grote lippen verzinnen.

Schetsen van Freule Toeterwael uit De vloek van het weerkonijn.Beeld David Vroom

Als je die tekeningen nu ziet, lijkt het alsof het hele proces niet anders kón dan uitkomen bij de Freule Toeterwael uit de film. Toch is niets minder waar. ‘Deze fase van het proces is zo opwindend omdat alles nog mogelijk is, en iedere ontwerper brengt zijn eigen talenten, instincten en ervaringen mee.’

DS: ‘Onze films draaien in eerste instantie altijd om de personages, en om hun onderlinge relaties. Dat is de grootste zoektocht: je moet ervoor zorgen dat het publiek met ze meeleeft. Dat ze zo écht mogelijk voelen, ook al zien ze er compleet absurd uit.’

Model van vliegmachine uit Chicken Run (Peter Lord, 2000)

DS: ‘Voor dit ontwerp heb ik nog hulp gevraagd aan vrienden die in aerodynamica werken, zodat de ornithopter er uit zou zien alsof hij echt zou kunnen vliegen. Lang hebben we gedacht dat dit model tijdens de brand in vlammen was opgegaan. Totdat een jaar of tien geleden een man met een elektrische fietsenwinkel in Bristol me vertelde dat zijn vriend het ding had staan. Bleek dus dat iemand de vliegende machine per ongeluk in een container had gedumpt aan het einde van de draaiperiode, en die vriend van hem, een modelbouwer, had hem daar uit gevist. Hij bewaarde hem sindsdien in zijn garage. Echt een vondst.’

Het model van de vliegmachine.Beeld David Vroom

PL: ‘Het is een soort archeologie geworden. Ik kreeg onlangs een foto toegestuurd van een klein animatie-museum in Lille. Daar staat blijkbaar een van de kippenrennen uit Chicken Run, en die zijn tamelijk groot. Hoe in hemelsnaam is die daar nou beland? Geen idee.’

DS: ‘We zijn bij de brand vooral veel kwijt geraakt van Chicken Run. Gelukkig niet de originele tekeningen, maar we hadden wel de modellen en hun mallen op dezelfde plek bewaard. Daarom was het ook zo ingewikkeld om een vervolgfilm te produceren (begin volgend jaar begint de productie, red.). Alles moest opnieuw gebouwd worden en dat kost enorm veel geld.’

De hut van Darwin uit De piraten! (Peter Lord, 2012)

PL: ‘Aan een interieur als dit zie je met hoeveel plezier de art directors werken aan een set. Het zit vol met grapjes, soms zelfs zo subtiel dat ik als regisseur niet weet dat ze er zijn. Aan de muur van deze werkkamer hangt bijvoorbeeld een kleine replica van een nepfossiel, een 19de-eeuwse vervalsing, waarover ik zelf nog nooit gehoord had.’

DS: ‘Als je de film ziet, krijg je die details misschien niet allemaal mee. Maar als het er niet was, zou je het voelen. Een van mijn favoriete sets is de groentekas uit De vloek van het weerkonijn – geen bloemkool, geen krop sla is gedupliceerd. Ze zijn allemaal net even anders.’

De hut van Darwin.Beeld David Vroom

PL: ‘Voor Darwins werkplaats hadden we een toegewijde glasblazer die de miniatuurstolpen voor de skeletten heeft gemaakt. Dat soort elementen brengen leven in de sets. Ik kan me herinneren dat ik naar een set van Shaun het schaap keek toen me plots een oud stuk gereedschap opviel – typisch iets wat een boer dertig jaar geleden heeft gekocht, en toen het kapot ging, heeft verwerkt in een soort hekwerk. Merkt het publiek zoiets op? Niet bewust, waarschijnlijk. Maar zoiets creëert de illusie van een geschiedenis, en dat maakt een set geloofwaardig.’

Set Onder de bogen (Shaun het schaap, de film, Mark Burton en Richard Starzak, 2015)

DS: toen ik klein was, stond ik ooit voor een diorama in het Londen Science Museum. Je kon de belichting veranderen en dat maakte een enorme indruk. Toen begreep ik natuurlijk niet precies waarom, maar nu wel: daar zag ik voor het eerst hoe je door het licht te veranderen ook de emotionele respons kunt beïnvloeden op iets wat feitelijk gewoon volledig statisch is.’

‘Nog steeds vind ik het een magisch moment, als je een set voor het eerst volledig uitgelicht ziet. Daarvoor is het schitterend, tot in de puntjes verzorgd, maar vlak, levenloos. Ik heb hier toevallig een schets voor me liggen van het interieur van de hut van de piratenkapitein – er valt prachtig licht binnen via een raampje, dat een soort traliewerk op de grond reflecteert. Zoiets geeft sfeer.’

Een set uit Shaun het schaap, waarin de belichting centraal staat. Beeld David Vroom

‘Het is ingewikkeld om te laten zien hoe belangrijk licht is tijdens een tentoonstelling als deze. Vooral omdat er voor een goed uitgelichte set overal kleine lampjes staan, de animatoren bewegen door een woud van statieven, de camera moet nog ergens staan. Het is een groot territoriumgevecht, eigenlijk. Maar bij deze, Onder de bogen, konden we met een computerprogramma een dag-nachtcyclus nabootsen om mensen een indruk te geven.’

Het schip uit De piraten! (Peter Lord, 2012)

PL: ‘In Engeland hebben we het begrip ‘cut and shut’. Dat betekent dat een louche autohandelaar twee auto’s koopt, die wat provisorisch aan elkaar last en dan weer doorverkoopt. Koop nooit zo’n auto! Hoe dan ook, dat was het idee achter het piratenschip – het grootste, beeldbepalende stuk uit De piraten!. Als je goed kijkt, zie je dat het uit twee schepen bestaat. De achterboeg ziet eruit alsof die uit de late 17de eeuw komt; de voorboeg vroeg 19de eeuw. En dan heb je nog het boegbeeld dat overduidelijk weer van een ander schip komt – die is veel te groot. En die zeemeermin heeft ergens haar hoofd verloren, waarna iemand er een ander houten hoofd op heeft gezet. Ontwerper Phil Lewis heeft hier zichtbaar met zoveel plezier aan gewerkt en dat is wat we willen. Het moet allemaal vooral leuk zijn. Speels, absurd, ridicuul, léúk.’

The Art of Aardman, Forum, Groningen, t/m 9/5. 

Het schip uit De piraten!Beeld David Vroom
Beeld David Vroom

1 dag voor 2 seconden

Aardman Animations werd in 1972 in Bristol opgericht door Peter Lord en David Sproxton. De studio werd bekend door onder andere de Peter Gabriel videoclip Sledgehammer en korte filmpjes rondom het personage Morph. In 1985 kwam regisseur Nick Park bij de studio, de bedenker van Wallace en Gromit.

Aardman is gespecialiseerd in klei-animatie. Twee seconden film is ongeveer een dag werk. Met geen enkele andere animatiefilm werd wereldwijd zoveel verdiend als aan hun Chicken Run (2000); de serie Creature Comforts (1989), de korte films The Wrong Trousers (1993) en A Close Shave (1995), en de featurefilm Wallace and Gromit: Curse of the Were-Rabbit (2006) werden met een Oscar bekroond.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden