Recensie De Grafdelvers

De Grafdelvers laat zien hoe weinig het had gescheeld of Hitler was nooit aan de macht gekomen (vier sterren)

Het had weinig gescheeld of Hitler was in 1933 niet aan de macht gekomen. Twee Duitse historici belichten het bittere einde van de Weimarrepubliek.

Beeld rv

Voor historici is het een verleidelijke maar ook wat linke vraag: ‘Wat zou er gebeurd zijn als…?’ Hoe je de vraag verder ook aanvult, ze prikkelt altijd de verbeelding. Wat zou er gebeurd zijn als het Romeinse Rijk niet ten onder was gegaan? Als Constantinopel niet was gevallen? Als de eenheid van de zuidelijke en de noordelijke Nederlanden was behouden? Als Duitsland de Eerste Wereldoorlog had gewonnen? Of als de Weimarrepubliek de aanvallen van communisten en nationaal-socialisten had weten te trotseren?

Die laatste vraag ligt besloten in De Grafdelvers, het boek van de Duitse historici Rüdiger Barth en Hauke Friederichs over de laatste winter van de Weimarrepubliek. De auteurs stellen die vraag weliswaar niet, en zij eerbiedigen het script van de geschiedenis – in hun geval dagboekaantekeningen, krantenartikelen en andere documenten uit de nadagen van de eerste Duitse republiek. De lezers kennen bovendien de uitkomst van het drama, dus hoe kunnen zij nog door de machtsovername van Adolf Hitler worden verrast? Toch leest het boek als het verslag van een machtsstrijd waarvan de uitkomst nog niet is beslist. Bijna tot het bittere einde blijft het een dubbeltje op zijn kant. Met dezelfde historische ingrediënten had het allemaal anders kunnen lopen. ‘De grafdelvers hadden niet hoeven winnen’, schrijven de auteurs. En daarvan waren de grafdelvers zelf, de nazi’s in de eerste plaats, zich terdege bewust.

Want alles duidde er in de laatste maanden van 1932 op dat hun partij, de NSDAP, op haar retour was. Ze had twee miljoen kiezers verloren bij de Rijksdagverkiezingen van 6 november en ze kreeg klop bij verkiezingen in Bremen en Thüringen. Binnen de partij woedde, steeds zichtbaarder voor de media, een richtingenstrijd tussen de pas net tot Duitser genaturaliseerde Adolf Hitler – die niets minder dan de ongedeelde macht voor zich opeiste – en Gregor Strasser, die bereid was de macht met andere partijen te delen. Na een lange reeks verkiezingscampagnes was de bodem van de oorlogskas in zicht gekomen. SA-mannen collecteerden opdringerig op kerstmarkten. Hermann Göring zocht in de Verenigde Staten vertwijfeld naar geldschieters. De (Joodse) Amerikaan Abraham Plotkin – op bezoek in Berlijn – had, na een paar massabijeenkomsten van de NSDAP te hebben bijgewoond, de indruk dat de partij gedemoraliseerd was. ‘Het voelt alsof hun verbindende idee op de vlucht is geslagen.’

Dweepzuchtige campagnevoerder

Slechts weinigen zagen op dat moment in Hitler de toekomstige rijkskanselier, laat staan een allesoverheersende ‘Führer’. Voor de Amerikaanse ambassadeur Frederic M. Sackett was hij slechts een ‘dweepzuchtige campagnevoerder’. Een kletsmajoor die zijn gesprekspartners niet in de ogen keek. Cultuurpaus Alfred Kerr schaarde Hitler bij ‘het gepeupel dat Nietzsche gelezen heeft’. En de Amerikaanse journalist Dorothy Thompson had naar eigen zeggen minder dan vijftig seconden nodig om in te zien ‘hoe schrikbarend betekenisloos deze man is’. Zijn lichaam leek ‘alleen uit kraakbeen te bestaan’, en hij maakte op haar een ‘onevenwichtige en onzekere’ indruk. ‘Alleen zijn ogen zijn opvallend’, schreef zij. ‘De bijzondere glans die vaak tekenend is voor genieën, alcoholisten en hysterici’. Hij leek in een ‘trancetoestand’ te verkeren. Volgens de Vössische Zeitung zou Hitler de macht helemaal niet begeren. ‘Hij is nu eenmaal als tamboer geboren en kent tenminste in zijn onderbewustzijn zijn beperkingen.’

De kansen van de nazi’s werden evenmin bespoedigd door de eerste, nog zeer prille, tekenen van economisch herstel. Duitsland had de bodem van het conjuncturele dal bereikt en was ‘voorbestemd om weer op te rijzen’. De Berlijnse Kamer van Koophandel verwachtte dat de eerste groei zich in het voorjaar zou aftekenen. En waren ook meer tastbare tekenen van vooruitgang, of wat daar voor doorging: een nieuwe dieseltrein, de DR 877, legde de 287 kilometer tussen Berlijn en Hamburg af in een recordtijd van twee uur en 22 minuten. De eerste ‘kruisingsvrije motorrijtuigenstraat’, tegenwoordig autosnelweg genoemd, kwam gereed tussen Keulen en Bonn. In Kiel liep het pantserschip Deutschland van stapel. In Genève werden de vredesbepalingen van Versailles, waaraan de nazi’s veel van hun argumenten ontleenden, verder versoepeld.

Von Hindenburg

Wat zou er gebeurd zijn als de nieuwe lente zich wat eerder had aangekondigd, vraagt de lezer zich onwillekeurig af. Of als de hoogbejaarde president Von Hindenburg was blijven volharden in zijn afwijzing van Hitler als rijkskanselier? Feit is dat hij zich door Franz von Papen, grafdelver par excellence, heeft laten overhalen het maar eens met Hitler, onschadelijk gemaakt in een kabinet van conservatieven, te proberen. ‘Ik zal gauw daarboven zijn’, zei Von Hindenburg tegen een vertrouweling. ‘Van daaruit kan ik toekijken of ik juist gehandeld heb of niet.’ Zeker zo fataal voor de Weimarrepubliek was dat de communisten, aangevuurd door kameraad Stalin, de sociaal-democraten feller bestreden dan de nationaal-socialisten. Sterker: in hun ideologische verdwazing hebben de communisten zelfs samen met de nazi’s een staking bij het openbaar vervoer in Berlijn uitgeroepen.

Tegen de tegenkrachten van rechts en links was de Weimarrepubliek uiteindelijk niet bestand. Maar zelfs toen Hitler zijn eed had afgelegd op de grondwet van de republiek die hij spoedig ten grave zou dragen, werd hij nog lang niet door iedereen serieus genomen. ‘Geen Derde Rijk, amper een tweeënhalf’, schamperde een medewerker van de Tsjechische ambassade, onder verwijzing naar de ‘gendarmes’ die Hitler in het naar hem vernoemde kabinet omringden. Maar journalist Bella Fromm wist beter: ‘Het lijkt een ironisch voorteken te zijn dat het Hitler-kabinet zonder minister van Justitie aan de slag gaat.’

Rüdiger Barth, Hauke Friederichs: De Grafdelvers  De laatste winter van de Weimarrepubliek
Uit het Duits vertaald door Sylvia Wevers. 
Hollands Diep; 429 pagina’s; € 24,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.