De gouden jaren van Sovjetpropaganda

Deze tentoonstelling bewijst: de stijlopvattingen van de Russen hebben een enorme invloed gehad op onze westerse kunst en vormgeving.

SSSR Stroit Sotsializm. Mozkva, Izogiz, 1933. Vormgegeven door El Lissitzky.

Fundatie-directeur Ralph Keuning vervolgt met succes zijn zoektocht naar verwaarloosde cultuur uit Oost-Europa.

Ze wisten het wel, de vormgevers van de Sovjetrepubliek uit de jaren 1930-1941. De gouden jaren van de communistische propaganda, uitgedragen in boekomslagen, illustraties, tijdschriften en affiches. De zwart-witfoto van een stoer slagschip zo hoog als een flat van tien verdiepingen. Krachtige witte wolken uit een schoorsteen. Lachende matrozen. Strijdbare moeders. Glunderende kinderen. De priemende wijsvinger (van Lenin, Stalin, een robuuste arbeider) die in elke denkbare richting wijst, naar de toekomst of het Grote Gelijk. En ja, alles gedrenkt in het oplichtende alarmrood dat de nakende heilstaat symboliseert.

Museum De Fundatie besteedt er een fraaie tentoonstelling aan op de bovenste verdieping. Het materiaal is afkomstig uit de LS Collectie van Albert Lemmens en Serge Stommels: een gigantische hoeveelheid propagandamateriaal uit het sovjetinterbellum.

Het tweetal had duidelijk oog voor het baanbrekende werk dat kunstenaars als El Lissitzky, Alexander Rodtsjenko, Varvara Stepanova, Sergej Senkin en Georgi Petroesov destijds verrichtten. Pioniersarbeid, omdat ze een artistieke weg insloegen die destijds nog onontgonnen was. Iets wat nu moeilijk is voor te stellen, omdat het zo 'gewoon' is geworden door elke basiscursus illustreren: collages van verknipte foto's, diagonaal getypografeerde letters, abstracte patronen van kleurvlakken; boeken en magazines, veelal met afbeeldingen in plaats van tekst, om de analfabetische sovjetburger het nieuwe tijdperk voor te schotelen.

Honger naar de Russische kunst

De LS Collectie werd door Albert Lemmens (1948) en Serge Stommels (1967) opgezet. Lemmens is inmiddels gepensioneerd radioloog, Stommels is sociaal-geograaf. Ze kennen elkaar van een studie kunstgeschiedenis en begonnen hun gezamenlijke zoektocht naar sovjetpublicaties per ongeluk: na een gedwongen tussenstop in Moskou. De aankoop van een enkel Russisch schilderij bleek genoeg voor een daarna niet meer te stoppen honger naar meer beeldmateriaal. Beiden promoveerden in 2009 op de geschiedenis van het geïllustreerde Russische kinderboek. Drie jaar later schonken ze hun collectie van liefst vijftienduizend titels aan het Van Abbemuseum in Eindhoven, waarmee het museum één van de belangrijkste studiecentra van Russische kunst in West-Europa werd.

De LS Collectie werd door Albert Lemmens (1948) en Serge Stommels (1967) opgezet. Lemmens is inmiddels gepensioneerd radioloog, Stommels is sociaal-geograaf. Ze kennen elkaar van een studie kunstgeschiedenis en begonnen hun gezamenlijke zoektocht naar sovjetpublicaties per ongeluk: na een gedwongen tussenstop in Moskou. De aankoop van een enkel Russisch schilderij bleek genoeg voor een daarna niet meer te stoppen honger naar meer beeldmateriaal. Beiden promoveerden in 2009 op de geschiedenis van het geïllustreerde Russische kinderboek. Drie jaar later schonken ze hun collectie van liefst vijftienduizend titels aan het Van Abbemuseum in Eindhoven, waarmee het museum één van de belangrijkste studiecentra van Russische kunst in West-Europa werd.

Je moet er achteraf wat om lachen of je hebt er op zijn minst medelij mee: met de kunstenaars die in de beginjaren dertig nog zo uitbundig achter de communistische idealen aanliepen, in een maatschappij die hen enkele jaren later, tijdens de Grote Zuivering, de nek zou omdraaien. Want dat gebeurde.

Het abstracte experiment in dienst van de propaganda werd lange tijd gedoogd, maar het was het socialistisch-realisme dat uiteindelijk zou zegevieren. Het is achteraf misschien wel een raadsel dat Rodtsjenko en al die anderen zo lang hun gang konden gaan met hun 'elitaire' composities van kleurvlakken, uitgeknipte foto's en wonderlijke lettertypes.

Invloed op de stijlopvatting

Hoezeer het communisme later als een omstreden ideologie werd beschouwd, het heeft velen gemobiliseerd tot het maken van heldere, effectieve en verrassend moderne vormgeving. Je zou het haast vergeten: dat veel ideologieën - denk aan het christendom, het Romeinse rijk, de oude Egyptenaren, het burgerdom - tot kunstvormen leidden, waarin een grote mate van propaganda aanwezig is. Over hoe je een bepaalde leefstijl over het voetlicht moet brengen, een economisch stelsel, de 'verdiensten' van de heersende politiek. In dit geval geruggesteund door de macht, logistiek, financiën én expansiedrift van de sovjetrepubliek, die zijn weerga in die tijd niet heeft gekend. Bovendien ziet die vormgeving er bepaald verrassend smaakvol uit (in onze huidige, even elitaire opvattingen). Sterker, de stijlopvattingen van de Russen hebben een enorme invloed op onze westerse kunst en vormgeving gehad. Ook toen al, als je kijkt naar de opnametechniek van filmer Joris Ivens, de robuuste sculpturen van Hildo Krop, de ruimtelijke vlakverdeling van Gerrit Rietveld; alles is beïnvloed door de vorm- en kleurevolutie uit vooroorlogse Sovjettijd.

Niet zo vreemd: de communistische ideologie werd in Nederland breed gedragen en verspreid. Met dank aan het Genootschap Nederland-Nieuw Rusland (opgericht in 1928) dat gerenommeerde kunstenaars aan zich wist te binden om hun tijdschrift vorm te geven. Naast Ivens en Rietveld ook ontwerper Paul Schuitema en de twee 'arbeiders fotografen' Cas Oorthuys en Nico de Haas.

Op de tentoonstelling in Zwolle is het allemaal goed en uitgebreid te volgen. Met deze tijdschrift- en affiche-tentoonstelling wil Fundatie-directeur Ralph Keuning het volgende hoofdstuk schrijven in zijn lange zoektocht naar de deels verwaarloosde cultuur uit Oost-Europa; de combinatie van ideologieën en kunstuitingen; de invloed van oorlog. Dat alles ter bestrijding van de misvatting dat beeldende kunst en vormgeving vrije, autonome uitingen zijn. Met zijn programma lijkt Keuning gelijk te krijgen.

Rood!
Heilstaatvisioenen uit de Sovjet-Unie
1930-1941
Museum de Fundatie, Zwolle
tentoonstelling t/m 17/4


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.