ReportageZandsculpturenfestijn

De gigantische zandsculptuur van de aanval op Pearl Harbor blijft staan tot volgend jaar

Zandsculpturenfestival in Garderen. Op 1 juni gaat de tentoonstelling mogelijk alsnog open, maar voor een beperkt publiek.Beeld Simon Lenskens

Het Veluws Zandsculpturenfestijn met als thema ‘75 jaar bevrijding’ zal volgend jaar alsnog doorgaan.

In een witte tent heeft kunstenaar Jeroen Advocaat (42) vijf weken aan 320 ton zand staan snijden, vegen, schaven, raspen en pielen. Uiteindelijk verschenen de contouren van bominslagen, wolken, slagschepen en gevechtsvliegtuigen met kogelgaten in de ramen en was de Japanse aanval op de Amerikaanse marinebasis Pearl Harbor te zien. De zandsculptuur is enorm: 11 meter breed en 5 meter hoog.

Maar de opening op 1 april van het Veluws Zandsculpturenfestijn in het Gelderse Garderen, waarop zijn werk tot oktober de publiekstrekker zou zijn, ging niet door. Corona. Op 1 juni gaat de tentoonstelling mogelijk alsnog open, maar voor een beperkt publiek.

Gelukkig had Adri van Ee (50), directeur van het in 2009 opgerichte festival, een oplossing: de overdekte werken, waaronder Pearl Harbor en De Slag om Arnhem (inclusief verwoeste Rijnbrug), blijven staan tot volgend jaar.

Past het thema, ‘75 jaar bevrijding’ wel bij 2021? ‘Natuurlijk is dit ook volgend jaar nog een prachtig thema. En ik ga niet opnieuw drie ton uitgeven aan kunstenaars, decor en zand. Eerst moeten hier maar eens 200 duizend mensen van genieten.’

Advocaat – brede glimlach, oranje shirt, donkerblauwe broek met veel zakken, sombrero in de handen – is blij dat Pearl Harbor tot volgend jaar blijft staan, vertelt hij staand naast zijn werk. ‘Als weinig mensen dit gezien zouden hebben, had ik dat erg gevonden.’

De werken in de buitenlucht moeten wel opnieuw worden gemaakt. Dat zit zo: alleen regen is voor sculpturen geen probleem, zeker niet als ze zijn ingespoten met een lijmlaag. Maar als daarna vorst volgt, zetten de ingetrokken regendruppels uit, met scheuren in de sculpturen tot gevolg.

Een zandsculptuur is ‘de volwassen, kunstzinnige versie van het zandkasteel’, aldus Wikipedia. Voor een eenvoudig zandkasteel voldoen korrels uit de Noordzee, maar niet voor de metershoge constructies in Garderen. Strandkorrels zijn door de getijden namelijk strak geslepen. ‘Die kun je niet goed stapelen’, zegt Van Ee. ‘Het zijn net knikkers.’

Jeroen Advocaat bij zijn zandsculptuur van Pearl Harbour. Beeld Simon Lenskens

Carvers – een Nederlands woord voor iemand die zandsculpturen maakt is er nog niet – als Advocaat gebruiken rivierzand. Het liefst uit de Waal. Van Ee: ‘Dat is hét sculptuurzand, dat gaat over bijna de hele wereld. Bij Nijmegen ligt een zandlaag die sinds de IJstijd nooit meer is verschoven, dus die korrels zijn nog helemaal vierkant. Net legoblokjes.’

Rivierzand kost 20 euro per ton (duizend kilo), zegt Van Ee. Op dit festival is 20 duizend ton bewerkt, waarvan het meeste kan worden hergebruikt.

De korrels voor Pearl Harbor zijn aangestampt in zeven op elkaar gestapelde houten mallen van 60 centimeter hoog. Met een ladder liep Advocaat naar de bovenste mal, waar hij begon met de wolken en de gevechtsvliegtuigen. Vervolgens werkte hij naar beneden toe, om te eindigen met de zee. Na iedere werkdag vergeleek Advocaat een foto van zijn sculptuur met een eerder gemaakte computerschets. Zo kon hij zien of de verhoudingen klopten.

Toen Advocaat hoorde dat het thema 75 jaar bevrijding was, dacht hij meteen aan Pearl Harbor.Beeld Simon Lenskens

Voor de grote vormen hanteerde Advocaat een vlakspaan, troffel, waterpas en schep. Details als patrijspoorten bewerkte hij met een lepel, kwast, uienkam, paardenroskam, lijmkam en verschillende soorten messen.

Toen Advocaat hoorde dat het thema 75 jaar bevrijding was, dacht hij meteen aan Pearl Harbor. ‘Ik hou van mechaniek. Schepen, vliegtuigen. Geen plooival in gezichten, maar werken met rechte lijnen en perspectief, dat doe ik graag.’

In zijn scène werkt hij met het perspectief van een Japanse gevechtspiloot. Advocaat: ‘Dan krijg je een fraai overzicht van alle voertuigen.’

Werken met schaduw is het mooiste van zandsculpturen, zegt Advocaat. ‘Zo suggereer je diepte.’ Advocaat wijst naar de glooiende vliegtuigvleugels die door de schaduw los lijken te komen van het werk. Of neem de minieme inkepingen op de flanken van de schepen. ‘Die vangen al meer licht dan de ruimte eronder.’

Advocaat, die in de winter ijssculpturen maakt, is afgestudeerd aan de Kunstacademie in Groningen. Hij is, zo schat hij in, een van de twintig professionele Nederlandse carvers. Ieder najaar vertrekt hij naar Zhoushan, een Chinese archipel bij Shanghai, voor het lokale Sand Sculpture Festival. Het NK Sand Sculpture heeft hij ‘toevallig een paar keer gewonnen’.

Beeld Simon Lenskens

Omdat zelfs het zand uit de Waal beperkingen kent, zullen oorlogskenners bij het zien van Pearl Harbor een wenkbrauw optrekken. Zo heeft Advocaat de bominslag in het slagschip USS Arizona aan de zijkant ervan afgebeeld, terwijl in werkelijkheid de schoorsteen werd getroffen. ‘In dat geval zou het zand te hoog en te los van de rest van het werk hebben moeten opspatten.’ Zand kan maar een bepaalde steilte hebben, anders doet de zwaartekracht zijn werk.

Ook anderszins is zand kwetsbaar. Op het Zandsculpturenfestijn werken achttien mensen met een beperking. De tuinman kreeg vorig jaar epileptische aanvallen, waarbij een deel van een sculptuur sneuvelde. Ouderen hebben volgens Van Ee de neiging om de werken aan te raken. ‘Zeker als het geregend heeft. Dan prikken ze er eventjes in met hun paraplu. De volgende dag zie je allemaal kogelgaatjes.’

75 jaar bevrijding in zand

De tentoonstelling 75 jaar bevrijding begint in een overdekte ruimte, met D-Day en vervolgens de bevrijding. In de buitenlucht zijn daarna scènes tijdens de oorlog te zien: de vlucht van de koningin, de opkomst van NSB’ers. Dan lopen bezoekers naar een tent voor de Slag om Arnhem en Pearl Harbor. Ook zijn daar sculpturen over de Slag om Stalingrad en Auschwitz te zien. Ten slotte staan buiten herdenkingstekens, zoals medailles en kransleggingen. Toegangskaarten via zandsculpturen.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden