De gewoonheid van het exotische

PETER MASON is een Engelsman die al twintig jaar in Nederland woont. Tien jaar geleden promoveerde hij in Utrecht op een historisch-antropologische studie naar de beeldvorming over Amerika in de zestiende eeuw....

Halverwege zijn boek plaatst Mason een ingewikkeld citaat waarin wordt gezegd dat mensen alleen aan de verwarrende monotomie van identiteit kunnen ontsnappen dankzij het bestaan van verschillen. Verschillen zijn een eerste levensbehoefte. We zouden niet weten wie we zijn, als we ons niet konden vergelijken met anderen.

Leden van culturen zijn altijd bezig zich van andere culturen te onderscheiden. Een zekere mate van etnocentrisme is 'gezond', heeft de antropoloog Herskovits ooit gezegd. Masons studie gaat over de dubbele beweging van wegtrekken om weer thuis te komen. Het accent ligt echter op die eerste beweging: de zoektocht naar verschillen. Hij onderzoekt hoe vanaf de zestiende eeuw in West-Europa, met name in Nederland, mensen van andere culturen zijn verbeeld. Die verbeelding was uitgesproken exotiserend.

Mason begint zijn betoog bij negen kolossale schilderijen van de Nederlandse schilder Albert Eckhout, nu te vinden in het Nationaal Etnografisch Museum te Kopenhagen (en in dit boek). Het zijn zeventiende-eeuwse voorstellingen van toenmalige bewoners van Brazilië, gekleed - of ontkleed - volgens hun vermeende lokale traditie en in hun eigen vermeende landschap.

Eckhout verbleef enkele jaren in het gevolg van Johan Maurits, die rond 1640 gouverneur-generaal was van de Nederlandse kolonie in het noordoosten van Brazilië. Hij bespreekt de afbeeldingen op elk schilderij minutieus om de lezer duidelijk te maken hoe Eckhout te werk is gegaan bij het scheppen van exotische impressies.

De afbeeldingen zijn soms geplaatst in een weelderige flora met tropische vruchten. Een palmboom heeft de onmiskenbare vorm van een opgerichte fallus, uit de mand van een vrouw steekt een afgehakte mensenvoet. De voorwerpen die ze dragen, en de wijze waarop ze die dragen, de dieren en planten om hen heen, en de nagenoeg naakte lichamen vertellen dat ze geheel anders zijn dan wij. Deze opeenstapeling van exotische ingrediënten maakt de schilderijen intrigerend, veroorzaakt een mengeling van afkeer en bewondering. Maar wat is dat eigenlijk, exotiek? En wat 'doet' het? Mason laat de lezer tot het eind van zijn boek in spanning.

Van schilderijen komt hij op exotische voorwerpen, curiosa, die verzameld en tentoongesteld werden in Wunderkammern en rariteitenkabinetten. Bekend is de enthousiaste reactie van de Duitse schilder Albrecht Dürer die in 1520 in Brussel een collectie voorwerpen uit Mexico zag: 'Ik stond perplex van het subtiele vernuft van mensen in vreemde landen. Ik kan niet zeggen wat ik op dat moment allemaal voelde.'

Van voorwerpen komt Mason bij titelplaten van wetenschappelijke werken die op symbolische wijze de fascinatie met het vreemde tot uitdrukking brengen: buitenissige landschappen, bouwwerken, planten, dieren en mensen.

Nog een stap verder gaat men als men leden van deze vreemde culturen naar Europa vervoert, waar de bevolking zich aan hun verschijning vergaapt. De Nederlandse ondernemer Adriaen Verstijn bracht rond 1620 een eskimo mee die hij op de Haagse Hofvijver liet demonstreren hoe hij zijn kajak gebruikte voor de jacht. In Rouen, in 1550, beeldden vijftig Braziliaanse indianen, geholpen door 250 verklede Franse matrozen, uit hoe zij thuis in Brazilië leefden, het land verbouwden en oorlog voerden. Het exotisch karakter van deze demonstraties werd zorgvuldig georkestreerd.

Toen de fotografie tot ontwikkeling kwam, kon die orkestratie geperfectioneerd worden in talloze foto's en ansichtkaarten die vanuit verre landen naar Europa gestuurd werden. De exotische fascinatie had niet zelden een erotische lading: waar men hier alleen van kon dromen, zou ginds in werkelijkheid, in natura, bestaan.

De zeventiende-eeuwse schilderstukken, de achttiende-eeuwse curiosa, het negentiende-eeuwse theater en de foto's van deze eeuw sluiten naadloos aan bij de hedendaagse teksten en plaatjes in de glossy gidsen van reisorganisaties. Het totaal andere heeft nog steeds een onweerstaanbare aantrekkingskracht, maar wat de betekenis van dat totaal andere nu precies is - voor de zeventiende-eeuwse burger of de toerist van vandaag - is niet zo eenvoudig uit te leggen. 'Niemand wandelt ongestraft onder de palmen', heeft Goethe gezegd. 'In een land waar olifanten en tijgers hun thuis hebben, moeten menselijke gevoelens wel veranderen.' Dat is nog maar de vraag. Goethe zelf is nooit verder gekomen dan de palmen van Italië.

Mason heeft zijn kijk op exotiek kernachtig samengevat in de titel van zijn boek. De term infelicities, ontleend aan de filosoof J.L. Austin, verwijst naar gebeurtenissen die fout lopen, onhandigheden, ongepastheden, misverstanden. Dingen lopen verkeerd omdat mensen hun betekenis niet kennen, omdat ze uit hun verband zijn gerukt. Exotiek, zegt Mason, is precies dat: mensen en dingen uit hun context gehaald en daardoor onbegrijpelijk geworden.

In zijn slotbeschouwing velt Mason een hard oordeel over het verschijnsel exotiek. Exotisch is wat - vanuit het oogpunt van de waarnemer - 'niet thuis' is, geen thuis heeft. Binnen zijn oorspronkelijke context was het wel 'thuis', maar nu het ontvoerd is, is het dakloos en zinloos geworden, een woord waar we de betekenis niet van kennen. Die duisterheid wordt echter niet als een negatieve eigenschap beschouwd; het verleent het exotische object juist zijn speciale status. De betekenisloosheid, lijkt Mason te zeggen, is zijn belangrijkste betekenis.

Het exotische, vervolgt hij, is tegelijkertijd leeg en dubbel. Het bevat niet meer dan de echo van zichzelf. Het is een tautologie in actie: iets is exotisch omdat het exotisch is. Als het grijpbaar en begrijpbaar was, zou het zijn exotische charme verliezen. Het moet een droom blijven, een onvervulde wens. Als de latere paus Pius II in 1435 in Schotland op zoek is naar de boom die levende vogels voortbrengt, krijgt hij te horen dat die boom op de noordelijker gelegen Orkney eilanden te vinden is. Wonderen moet je altijd verderop zoeken, concludeert hij, en hij trekt wijselijk naar huis.

Mason betoogt dat het exotische 'overvol' is, een hutspot. Men stopt er van alles in wat er niet in hoort: een palmboom, een olifant, een obelisk, een paradijsvogel, een pijl en boog; als het maar exotisch is. Deze 'volheid' bevestigt slechts de diepere leegte waar zijn analyse mee begon.

Zo arriveert hij onontkoombaar bij zijn paradoxale conclusie: het exotische is niet exotisch. Het wordt immers door de beschouwer toegeëigend en beroofd van zijn oorspronkelijke betekenis. Het wordt verminkt en veranderd in een banaal gebruiksvoorwerp van een brave burger: een kalenderplaat, een houtsnijwerkje op het dressoir, een onbegrepen cd.

Bestaat het exotische misschien niet? Maar hoe kan Peter Mason er dan een heel boek, een fascinerend boek zelfs, over schrijven? Wie terugkijkt naar het citaat in het begin van deze bespreking, moet constateren dat Mason te streng is geweest voor zijn onderwerp. De term infelicity doet geen recht aan de weldaad van de exotische ervaring. De-contextualisering loopt altijd uit op re-contextualisering. Niets is ooit zonder context. Hoe klunzig en 'foutief' ook, de culturele herinterpretatie bezorgt het exotische voorwerp een (nieuwe) betekenis. Het vreemde fragment krijgt een plekje in de biografie van de nieuwe eigenaar en voegt iets toe aan diens zelfbewustzijn.

Dat proces van toe-eigening is niet wezenlijk verschillend van wat antropologen - ondanks zichzelf - voortdurend doen. In hun pogingen het vreemde in zijn eigen omgeving te observeren en te beschrijven brengen ook zij een exotische wereld mee naar huis. Tegen de achtergrond van vreemde leefwijzen en bizarre rituelen konden antropologen en hun lezers zichzelf als normaal zien.

Maar het omgekeerde gebeurde ook: door de anderen als logisch denkende en handelende mensen af te beelden, als 'vanzelfsprekende' wezens, verloor onze eigen cultuur haar vanzelfsprekendheid. Antropologen leerden ons onszelf als de anderen te zien. Als het vreemde gewoon wordt, wordt het gewone vreemd. Ziehier de verborgen kracht van de exotiek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden