De geschiedenis van kinderen van zwarte bevrijders is lang verzwegen

Theater Na de Dam vertelt onbekende oorlogsverhalen

Kinderen van zwarte bevrijders mochten er niet zijn. Maar nu wordt hun verhaal verteld in een van de 80 stukken die na de Dodenherdenking worden gespeeld.

Wanda van der Kleij en haar moeder. Beeld Foto uit het boek Kinderen van zwarte bevrijders

Met een schuursponsje schrobt de 10-jarige Mira over haar armen. Maar het wordt niet wit, ze blijft bruin. Heel anders is ze dan de andere kinderen in Eckelrade anno 1955. Anders ook dan haar drie broers. Volgens haar moeder is het omdat haar voorouders Pools zijn. Maar Mira weet dat er iets niet klopt. En haar vader - volgens de officiële lezing althans - weet het ook. Hij beschouwt haar als een duivelskind.

Mira is de dochter van een (getrouwde) vrouw uit Eckelrade en een zwarte Amerikaanse soldaat, die eind 1944 betrokken was bij de bevrijding van Limburg. 'You're free!', roept hij. 'Nee', grapt zij nog, 'I'm married.'

Maar de bevrijdingsroes leidt tot een affaire en een kind. Haar naam en woonplaats werden door theatermakers Esther Scheldwacht en Naomi van der Linden verzonnen; Mira is een personage in hun voorstelling Krassen op de huid. Maar haar verhaal is grotendeels waargebeurd: de makers lieten zich inspireren door het levensverhaal van Wanda van der Kleij, zoals opgetekend door Mieke Kirkels in het boek Kinderen van zwarte bevrijders, dat in april is verschenen. Voor Theater Na de Dam, waarbij vanavond na de Dodenherdenking met voorstellingen in het hele land de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog worden herdacht, combineren Scheldwacht en Van der Linden Wanda's verhaal met hun eigen worsteling met anders-zijn. Scheldwacht (49) is van Indische afkomst, de moeder van Van der Linden (26) komt uit Zambia.

Scheldwacht: 'We zijn allebei een mix: Naomi is wit én zwart, ik heb Europees en Indonesisch bloed. De zoektocht naar waar je nu precies thuishoort, welk 'ingrediënt' jouw identiteit bepaalt, herkennen we allebei. Toen ik voor het eerst Indonesië bezocht, verwachtte ik herkenning. Maar ik voelde me eenzaam en witter en Nederlandser dan ooit.' Een tweede aspect dat haar aansprak aan Wanda's verhaal is het gevoel 'er niet te mogen zijn'. Scheldwacht: 'Mijn vader heeft nooit willen praten over zijn tijd in het jappenkamp. Een deel van mijn familiegeschiedenis is taboe: onbespreekbaar, het mocht niet bestaan. Dat geldt voor veel kinderen met ouders die door de oorlog zijn getraumatiseerd.'

Wanda van der Kleij tijdens haar eerste communie in 1952. Beeld Foto uit het boek Kinderen van zwarte bevrijders

Theater Na de Dam, in zeven jaar tijd van een lokaal Amsterdams initiatief uitgegroeid tot een ambitieuze, landelijke manifestatie, wil ruimte bieden voor zulke verhalen. Deze editie telt ruim tachtig producties: tekstlezingen of voorstellingen, verspreid door Nederland, waarin wordt stilgestaan bij de Tweede Wereldoorlog.

Elk jaar biedt de organisatie drie makers de kans een nieuwe voorstelling te maken. Toen Van der Linden werd benaderd, was ze aanvankelijk huiverig. Gekscherend zegt ze in de voorstelling: 'Ik heb eigenlijk niks met die oorlog.' Dat, verduidelijkt Scheldwacht, is natuurlijk vooral schroom. 'Bij de oorlog denk je meteen aan de Jodenvervolging. Wat zouden wij daar in hemelsnaam over kunnen zeggen?'

Theater Na de Dam

Theater Carré, Amsterdam: Actrice en zangeres Meral Polat treedt op met New Cool Collective in een verhalende muziektheatervoorstelling, in regie van Gerardjan Rijnders en onder muzikale leiding van Wim Selles.

In opdracht van Theater na de Dam schreef Rebekka de Wit een toneeltekst voor 4 mei. Voorbij het strijklicht wordt gelezen en/of gespeeld in Arnhem, Den Haag, Groningen, Leeuwarden, Leiden, Maastricht en Utrecht.

Voor de voorstelling Kamp bouwde gezelschap Hotel Modern concentratiekamp Auschwitz op schaal na: barakken, spoor, poort, gevangenen. De voorstelling uit 2005 wordt nu hernomen voor Theater Na de Dam, in de Rotterdamse Schouwburg.

Onderbelichte geschiedenis

Maar het verhaal van de zwarte bevrijdingskinderen in Zuid-Limburg greep hen aan. Omdat het een onderbelichte geschiedenis is, vanwege de parallellen met hun eigen levens en omdat het thema kleur, uitsluiting en racisme aansluit bij het actuele maatschappelijke debat. Scheldwacht: 'Door het debat ben ik me zeer bewust van mijn positie als buitenstaander en hoe die je vormt als mens. Voor veel minderheden is dat een voortdurende worsteling. Het is belangrijk dat die ervaringen worden gedeeld.'

Vanuit het verleden slaan Scheldwacht en Van der Linden in het stuk een brug naar de toekomst. Esther heeft volwassen kinderen, Naomi wil graag moeder worden. In de voorstelling vragen ze elkaar wat ze voor hun kinderen willen, welke rol kleur moet spelen. Scheldwacht wordt weleens 'kleurenmoe': 'Ik zou willen dat het er niet toe deed.' Tegelijk vindt ze het belangrijk dat je aan haar zoons iets van hun Indische roots kunt zien. 'Als minderheid is er toch die eeuwige behoefte aan erkenning: je wilt zichtbaar zijn, mogen meedoen.'

Naar aanleiding van het onderzoek voor het boek van Kirkels kwam er vorig jaar een bijzondere vorm van erkenning voor de twaalf zwarte bevrijdingskinderen die zij interviewde: zij en hun families werden uitgenodigd voor Memorial Day, de herdenking van Amerikaanse soldaten op de militaire begraafplaats in Margraten. Dit jaar zijn ze opnieuw uitgenodigd. Scheldwacht: 'Hun geschiedenis is lang verzwegen. Het is goed dat daar nu langzaam meer aandacht voor komt.'

Krassen op de huid, 4/5, 21 uur, Theater aan het Spui, Den Haag. Informatie over alle voorstellingen is te vinden op theaternadedam.nl.

Dit is de eerste bijdrage van Herien Wensink, de nieuwe theaterredacteur van de Volkskrant.

Indringende getuigenissen van verzetsstrijders, een reportage over slachtoffers die eindelijk een naam krijgen en het relaas van de laatste ooggetuigen. Op volkskrant.nl/oorlogsverhalen vindt u onze meest indrukwekkende oorlogsverhalen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.