VOORBESCHOUWING

De genomineerden voor de Libris Geschiedenis Prijs

Wint Kieft wéér een boekenprijs? Hans Wansink denkt van wel. Alleen gaat het nu niet om de oud-voetballer, maar om de historicus die de oorlogszucht aan de vooravond van WO I schetste. Plus vier andere kanshebbers op de Geschiedenis Prijs.

Op Trafalgar Square in Londen viert een mensenmassa de oorlogsverklaring aan Duitsland, in augustus 2014. Beeld UIG via Getty Images

Twee historici en drie journalisten zijn genomineerd voor de Libris Geschiedenis Prijs, die door juryvoorzitter Bernard Wientjes op 25 oktober zal worden uitgereikt. Dat de historici, Cees Fasseur en Ewoud Kieft, in de minderheid zijn, duidt erop dat het schrijven van boeken voor een breed publiek aan de universiteiten geen prioriteit heeft. Kieft, ook actief als zanger en liedjesschrijver, en Fasseur, gepensioneerd biograaf van Wilhelmina, hebben een indrukwekkende hoeveelheid bronnen en literatuur geraadpleegd. De lezer profiteert als het ware ongemerkt van hun meerjarige onderzoek, want Kieft en Fasseur blijken begenadigde vertellers.

In Oorlogsenthousiasme onderneemt Kieft een zoektocht naar de drijfveren van een hele generatie Europese idealisten, kunstenaars en wetenschappers om oorlog te verheerlijken als een uitweg uit de identiteitscrisis waarin het oude continent zich een eeuw geleden zou bevinden. Zijn verhaal is handzaam opgedeeld in een groot aantal scènes (bijvoorbeeld 'Ascona, 1900', 'München, 1913', 'Bosnië, 1914') waarin een protagonist (Herman Hesse, Sigmund Freud, Ivo Andric) zijn verlangen naar oorlog etaleert. Nog altijd relevant, aldus Kieft in een interview met De Morgen. 'Je kunt een parallel met de jihadgangers van vandaag trekken. Die zijn al in oorlog voor ze naar Syrië vertrekken. Onbesuisd idealisme? Zeer zeker. Maar mensen hebben nu eenmaal behoefte aan zingeving, aan grote idealen. Dat ze daarna het slachtoffer worden van manipulatie en propaganda is helaas onvermijdelijk.' Ik tip Kieft als winnaar van de Libris Geschiedenis Prijs 2015.

Cees Fasseur levert met Eigen meester, niemands knecht een voorbeeldige biografie van de minister-president in oorlogstijd. Pieter Sjoerds Gerbrandy was een karaktervolle Friese boerenzoon en voor de oorlog een vooruitstrevende gereformeerde jurist en Kamerlid. Na de oorlog plaatste Gerbrandy zichzelf buitenspel door zijn actie in het Comité Rijkseenheid voor het behoud van Indië als kolonie. Het grootste deel van de biografie speelt zich in Londen af, waar Gerbrandy als leider van het oorlogskabinet door de mand viel, maar tegelijkertijd wel het vertrouwen van de voornaamste bondgenoot, Winston Churchill, wist te winnen. Fasseur haalt alles uit de kast, maar het levensverhaal van Gerbrandy is niet echt groots en meeslepend.

Jury

De jury bestaat uit Karin van den Born, eindredacteur NTR-televisie, Martine Gosselink, hoofd afdeling Geschiedenis van het Rijksmuseum Amsterdam, Klaartje Schweizer, manager Collecties van het Nederlands Openluchtmuseum, Martin Sommer, redacteur van de Volkskrant, Frans Smits, hoofdredacteur van Historisch Nieuwsblad, Henk Wesseling, emeritus hoogleraar Algemene Geschiedenis aan de Universiteit Leiden, Annejet van der Zijl, historicus en auteur van Anna, Sonny Boy en Bernhard, en voorzitter Bernard Wientjes, hoogleraar ondernemerschap en leiderschap aan de Universiteit Utrecht, tevens oud-voorzitter van VNONCW.

Spektakel

Als het om spektakel gaat, kunnen we uitstekend terecht bij journalist en slavist Alexander Münninghoff met De stamhouder, zijn hilarische kroniek vol uit de bocht vliegende familieleden in Letland, Rusland, Polen, Duitsland en Nederland. Hoofdpersonen zijn de Oude Heer, de doortrapte grootvader die in Riga in de jaren dertig een fortuin vergaarde door sluwe intriges, strategische relaties en een huwelijk met een Russische gravin, en de vader van de schrijver, die als zwart schaap van de familie aan de foute kant aan het oostfront vecht en ook van de rest van zijn leven een rokende puinhoop maakt. Een boek dat niemand onverschillig laat, al is het way over the top.

Bij Laura Starink, eveneens journalist en slavist, ontbreekt het evenmin aan drama. Maar het gaat haar om inzicht in de spanningen tussen de Russen en hun buren. Als een eigentijdse Herodotus reisde Starink naar Oekraïne, Letland, Polen en Rusland om haar licht op te steken bij markante zegslieden. Zo vernam zij van de betrokkenen zelf hoe sterk het verleden, met name de strijd tegen de nazi's en de sovjetperiode, doorwerkt in de smeulende en oplaaiende conflicten tussen uiteenlopende etnische groepen. Starinks engagement geeft De schaduw van de grote broer een extra dimensie: er staat veel op het spel in het Wilde Oosten.

Goed idee

Gouden jaren van journalist en econoom Annegreet van Bergen is een goede uitvoering van een goed idee: een caleidoscoop van het dagelijks leven uit grootmoeders tijd. IJsbloemen op de ramen, ingewikkeld fotograferen met aparte belichtingsmeter en flitser, in de berm op een klapstoeltje kijken naar de andere autobezitters. Van Bergen houdt het simpel en appelleert effectief aan het verlangen naar nostalgie en herkenning bij een groep lezers die niet automatisch geschiedenisboeken ter hand neemt.

VIJF KANSHEBBERS

Lapjes in rood water

Bij een vriendinnetje van de jonge Annegreet van Bergen zat in een zinken teil onder een oude theedoek een groot geheim. In felrood water werden daar doekjes van tien bij veertig centimeter in de week gelegd, alvorens ze in de kookwas gingen. 'Zo'n verfrommelde lap in je kruis moet een vreselijk gevoel zijn geweest', concludeert Van Bergen. Op de bijbehorende foto van Sem Presser uit het rijke archief van het Maria Austria Instituut (MAI) zien we een vrouw met schort de doekjes uitwringen boven de gietijzeren wastobbe. Het enorme succes van Gouden jaren zit hem vooral in die zeer goed geselecteerde zwart-witfoto's van het MAI.

Annegreet van Bergen Gouden jaren Atlas Contact, 350 pag., 19,99 euro.

Volle torpedojager

Op 13 mei 1940 vertrokken zeven ministers halsoverkop naar Hoek van Holland. Van enige voorbereiding van het vertrek van de regering bij een bezetting door Hitler-Duitsland was geen sprake geweest. Aan het meenemen van deskundige ambtenaren bleek niemand gedacht te hebben. Op het laatste moment betrad topambtenaar Van Angeren van Justitie een al overvolle Britse torpedojager. 'Bij zijn overhaast vertrek had hij niets kunnen meenemen, zelfs geen tandenborstel, laat staan de Nederlandse wetboeken, waarvan een recente editie in Londen niet voorhanden bleek. Gerbrandy moest hem een paar shilling lenen om zich de volgende dag te laten scheren!', schrijft Cees Fasseur in zijn soepel geschreven biografie van Gerbrandy, de latere premier in ballingschap. Ruziën met elkaar en de eigengereide vorstin Wilhelmina bleek in Londen het voornaamste tijdverdrijf. Al legde de 'kleine Friese terriër' veel eer in met zijn toespraken voor Radio Oranje.

Cees Fasseur Eigen meester, niemands knecht Balans, 606 pag., 24,95 euro.

Prachtige oorlog

'Wat de uitkomst ook moge zijn, deze oorlog is groot en wonderschoon', schreef de beroemde Duitse socioloog Max Weber op 28 augustus 1914. In de net uitgebroken wereldoorlog zagen intellectuelen als Weber het medicijn tegen de ontwrichting die de grootschalige industrie, de massamigratie van het platteland naar de steden en het ongebreidelde kapitalisme hadden veroorzaakt. Europa's kunstenaars en intellectuelen verheerlijkten de oorlog, schrijft Ewoud Kieft in Oorlogsenthousiasme, 'als een plotselinge ommekeer in de loop van de geschiedenis, die de modernisering van al haar ongewenste neveneffecten zou zuiveren'. Na de zomer van 1914 snakten de miljoenen Europeanen naar 'grote, zingevende verhalen, die alle rouw en ellende konden omzetten in troost en in hoop'. 'Het maakte van een ideologieloos conflict een heilige oorlog. Het gaf zin en betekenis aan een uitputtingsslag die geen zin en betekenis had.'

Ewoud Kieft Oorlogsenthousiasme. Europa 1900-1918 Bezige Bij, 544 pag., 29,90 euro.

Loeiende sirenes

De weeën begonnen 5uur 's ochtends 13 april 1944 in Posen, een oude Poolse stad. Nauwelijks had Wera Münninghoff zich geïnstalleerd in het kraambed van het ziekenhuis of het luchtalarm ging af. Hangend om de nek van haar man moest Wera naar de schuilkelder, vertelt zoon Alexander Münninghoff in De stamhouder. 'Uiteindelijk zou ik rond 13.00 uur in de kraamkamer van het ziekenhuis geboren worden. Vlak daarna ging het derde luchtalarm af; mijn moeder werd ditmaal op een draagbaar, met mij op haar buik, naar de schuilkelder getransporteerd, terwijl zij natte doeken kreeg aangereikt om mij tegen mogelijke stof- en kalkwolken te beschermen. Geen overbodige maatregel, want inderdaad ontploften er twee bommen zo dicht bij de schuilkelder dat een deel van het plafond naar beneden kwam en er brand ontstond. Toen iedereen weer naar buiten mocht klauteren, bleken er drie mensen gestikt te zijn.'

Alexander Münninghoff De stamhouder. Een familiekroniek Prometheus Bert Bakker, 330 pag., 19,95 euro.

Herdenking 16 maart

De sovjetbezetting is in Letland nog altijd een open zenuw, constateert Laura Starink in De schaduw van de grote broer, haar verslag van een reis door heden en verleden van Letland, Rusland, Polen en Oekraïne. Vandaar dat elk jaar op 16 maart een slinkend aantal Letse SS-veteranen hun gevallen kameraden herdenkt. Twee Letse SS-legioenen leverden op die dag in 1944 slag tegen het Rode Leger. Starink: 'Direct na de onafhankelijkheid van Letland in 1991 maakte de regering er een officiële aangelegenheid van. Voor Letland luidde de bevrijding door het Rode Leger immers een nieuwe bezetting in, en in de ogen van veel Letten was de collaboratie met de Duitsers te begrijpen als verzet tegen een nog gevreesder vijand. Vechten tegen het Rode Leger geldt in Letland als een net zo grote heldendaad als verzet tegen de nazi's. Dat is in West-Europa evenwel aan niemand uit te leggen. En aan de Russen die in Letland wonen al helemaal niet.'

Laura Starink De schaduw van de grote broer Atlas Contact, 344 pag., 19,99 euro.

Bekendmaking in OVT

Op zondag 25/10 wordt de winnaar van de Libris Geschiedenis Prijs 2015 bekendgemaakt tijdens de live-uitzending van het radioprogramma OVT, van 10 tot 12 uur op NPO Radio 1. Volkskrant-redacteur Martin Sommer interviewt de genomineerden op 18/10 op het Geschiedenis Festival 2015 in Haarlem.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.