De geitenhoeder vertelt

Opmerkelijk, omdat Ghostwritten (1999) bestond uit tien zeer verschillende, hoewel onderling gerelateerde verhalen, zich afspelend op uiteenlopende plekken, en verteld door personages met wie het niet altijd gemakkelijk identificeren is. Ook in number9dream, Mitchells tweede roman (2001), had elk hoofdstuk een geheel eigen stijl, gerelateerd aan thema's als 'verbeelding', 'herinnering', 'betekenis', 'dromen'.

Mitchells derde roman, Cloud Atlas, die sinds deze week als favoriet op de shortlist voor de Booker Prize prijkt, past in de lijn van zijn voorgangers: het boek bestaat uit zes vertellingen die schijnbaar niets met elkaar te maken hebben, in zeer verschillende perioden spelen, op uiteenlopende locaties. Bovendien worden alle verhalen ruwweg ergens halverwege afgebroken, waarna het volgende begint. Tot aan verhaal nummer zes. Daarna volgt de tweede helft van verhaal nummer vijf, van verhaal nummer vier, enzovoort, tot ten slotte het tweede deel van het openingsverhaal de roman afrondt.

Je zou kunnen zeggen dat Cloud Atlas de structuur heeft van de Russische matroesjka-poppetjes, een vergelijking die Mitchell zelf aanreikt in een van zijn verhalen, als het muziekstuk The Matrushchyka Doll Variations ter sprake komt.

Het boek opent met het uit 1851 daterende dagboek van de Amerikaanse notaris Adam Ewing, die is gestrand op een eiland in de Stille Zuidzee en daar getuige is geweest van hoe de oorspronkelijke, vredelievende bevolking, de Moriori, is verdreven door Maori-veroveraars. Ewing zelf is ondertussen ten prooi aan zogenaamde medicijnen die een dubieuze arts hem verstrekt en die hem langzaam vergiftigen; maar dat beseft hij dan nog niet. De arts is een overtuigd sociaal-darwinist: de sterksten eten, de zwaksten worden gegeten.

Dan ineens breekt het verhaal halverwege een zin af en belanden we in een briefwisseling uit 1931. Schrijver is Robert Frobisher, een wegens speelschulden gevluchte Britse componist die zich als amanuensis heeft opgedrongen aan een beroemdere collega-componist in het Belgische Neerbeke. Frobisher schrijft zijn brieven aan zijn oud-studiegenoot en -minnaar Rufus Sixsmith.

Ergens in de loop van dit verhaal stuit Frobisher op een dagboek dat tot zijn ergernis niet compleet is en dat hem 'te gestructureerd voor een echt dagboek' toeschijnt, in weinig overtuigende taal geschreven bovendien. 'Maar wie zou zo'n journaal willen vervalsen en waarom?' En jawel, het betreft hier de eerste helft van het dagboek van Adam Ewing.

Het derde hoofdstuk heeft de opzet van een hardboiled thriller, waarin onderzoeksjournaliste Luisa Rey probeert bloot te leggen hoe veiligheidsproblemen met een Amerikaanse kerncentrale onder druk van het bedrijfsleven in de doofpot zijn gestopt. Ze ontdekt dat het waarschuwende rapport van ene Rufus Sixsmith onder in een la terecht is gekomen en stuit op de brieven die Sixsmith ontving van Frobisher; de link tussen hoofdstuk 2 en 3 is dan gelegd.

Luisa Reys' wederwaardigheden vormen het onderwerp van een pulpthriller die is uitgegeven door de reeds in Ghostwritten figurerende Timothy Cavendish, die de hoofdpersoon is van het vierde hoofdstuk van de roman. Dit hoofdstuk speelt in de Londense uitgeverswereld anno nu en is in een overtuigende Martin Amis-achtige stijl geschreven, compleet met verwijzingen naar titels en personages van deze auteur.

Het leven van Cavendish zal later verfilmd worden, een film die vlak voor haar dood wordt bekeken door Sonmi-451, de 'hoofdpersoon' van het vijfde hoofdstuk, dat in een toekomstig Seoul speelt, in een wereld waarin het consumentisme een fundamentalistische wereldreligie is geworden.

Het woord 'hoofdpersoon' staat tussen aanhalingstekens omdat Sonmi-451 niet zozeer een persoon is, als wel een via varianten op genetische manipulatie en kloning vervaardigde 'fabricant', gekweekt om negentien uur per dag service te bieden in een fastfoodrestaurant.

Als gevolg van niet voorziene mutaties ondergaat Somni-451 echter een soort bewustzijnsontwikkeling en voegt zich bij een groep revolutionairen, die zich tegen het heersende regime verzet. Het aan haar gewijde hoofdstuk is opgezet als een interview ten behoeve van het Ministerie van Testamenten, nadat ze door het regime ter dood is veroordeeld.

In het zesde hoofdstuk verschuift het perspectief naar een postapocalyptische toekomst, waarin Somni-451 een cultheldin is geworden. Verteller is Zachry, een geitenhoeder die leeft in 'the Valley of Ha-Why', een wereld waaruit sinds 'the Fall' de beschaving is verdwenen. In alle zes verhalen - waarvan de hoofdpersonen zijn op te vatten als een reïncarnatie van elkaar - keert de menselijke neiging terug om als inferieur beschouwde individuen en groeperingen te onderdrukken. 'Mensen', zo wordt ergens opgemerkt, 'hebben de intelligentie van goden en de zielen van jakhalzen.'

Cloud Atlas kent een in velerlei opzichten geraffineerde structuur. De stilistische diversiteit is zo groot, dat ze eigenlijk alleen te illustreren valt aan de hand van stevige citaten uit alle zes verhalen. Hetzelfde geldt voor de dikwijls zeer humoristische aforismen, knipogen en verwijzingen. Om nog maar te zwijgen van de beschrijving van het muziekstuk Cloud Atlas Sextet, dat tevens een perfecte typering is van de roman die er zijn titel aan ontleent.

Vanuit literair oogpunt is Cloud Atlas een verbluffende combinatie van diversiteit en hechtheid. Thematisch brengt het een moralistische, inktzwarte boodschap, al geeft het de hoop het laatste woord.

Een briljant boek.

David Mitchell: Cloud Atlas.

Sceptre, import Nilsson en Lamm; 544 pagina's; en euro; 17,80.

ISBN 034 08 22 775.

In oktober verschijnt bij Querido de Nederlandse vertaling: Wolkenatlas; en euro; 22,50.

ISBN 90 214 7484 0.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden