Postuum Willem Poelstra (1956-2018)

De geest van Willem Poelstra (1956-2018) zal nog lang vaardig blijven over de documentaire fotografie

Willem Poelstra, laconiek en tegelijk uitermate betrokken bij de onderwerpen van zijn documentaire fotografie. Hij leidde een leven dat het midden hield tussen dat van een avonturier uit een jongensboek en een tragische held. Zaterdag overleed hij op 62-jarige leeftijd in Amsterdam.

Willem Poelstra. Beeld Erik Smits

Op een van de foto’s van het magnum opus van fotograaf Willem Poelstra poseert een ogenschijnlijk gewoon echtpaar in Kosovo. Ze zitten op de bank, ontspannen, schoenen uit. Hij is katholiek. Zijn echtgenote is moslim. Ze waren een koppel voordat de oorlog in Kosovo banden verscheurde tussen Servisch-orthodoxen en Albanese moslims. Nu het geweld is uitgewoed, zijn ze nog steeds een stel. En, in de ogen van Willem Poelstra, een symbool van hoop voor de toekomst. Niet alleen voor Kosovaren, maar voor iedereen die bevangen is door moslimhaat of andere vormen van religieus of politiek fanatisme. Poelstra laat zien: liefde kan de haat overwinnen.

For Hanna, Future Stories from the Past, (FSFTP) heet het imposante levenswerk waaraan de  zaterdag in Amsterdam gestorven Willem Poelstra (62) de laatste jaren van zijn leven gedisciplineerd, eigenwijs en toegewijd als altijd heeft gewerkt. Dat levenswerk bracht hem veelvuldig in de door oorlog verdeelde Balkan, Kosovo in het bijzonder. 

Uit de serie For Hanna, Future Stories from the Past. Beeld Willem Poelstra

Toen enkele jaren geleden bij hem kanker werd vastgesteld, besloot hij, alvorens verdere medische behandeling te ondergaan, eerst nog voor een reeks foto’s af te reizen naar Kosovo. Opdat de eerste vruchten van zijn inspanningen konden worden getoond op het festival Breda Photo van 2012. De chemo en bestralingen hebben hem niet gered, maar de voltooiing van zijn imposante FSFTP en exposities in de Kosovaarse hoofdstad Pristina en de Servische hoofdstad Belgrado vermoedelijk wel mogelijk gemaakt. Tot het laatst aan toe heeft hij eraan gewerkt, vechtend tegen de uitputting.

Uit de serie For Hanna, Future Stories from the Past. Beeld Willem Poelstra

Laconiek en tegelijk uitermate betrokken bij de onderwerpen van zijn documentaire fotografie was Poelstra. Hij leidde een leven dat het midden hield tussen dat van een avonturier uit een jongensboek en een tragische held. Hij was de zoon van een locomotiefbouwer die in oorlogstijd in Duitsland voor de nazi’s werkte en een Joodse moeder wier familie grotendeels in de gaskamers werd vermoord. Pas na hun dood werd hem, in 2011, dat beladen verleden van zijn ouders onthuld middels een nagelaten doos met documenten.

Hij was een jongen  die op school niet wilde deugen en er drie keer werd weggestuurd. Als jonge matroos op de grote vaart belandde. Diepzeeduiker werd bij scheepswrakken die Smit Tak wereldwijd borg. Projectmanager in de offshore-industrie. Die, moe van het ruige leven buitengaats, overstapte naar de reclamewereld. Bij een val van het balkon zijn rug op drie plekken brak om, na revalidatie, in de ban te raken van de documentaire fotografie.

Willem Poelstra, uit de serie For Hanna, Future Stories from the Past. Beeld RV - Willem Poelstra

Aan de Fotoacademie studeerde Poelstra in 2005 af met het project dat zijn naam, gezien de onderscheiding bij de Zilveren Camera, meteen vestigde: een serie over ambulancepersoneel in Amsterdam, gepubliceerd in Volkskrant Magazine. Zijn foto’s zijn direct, zonder opsmuk, empathisch en ver weg van sensatie. Een verhaal in zwart-wit over de kleine en grote drama’s waarmee de verplegers dagelijks worden geconfronteerd. Zijn geduldige werkwijze beklijft. ‛Ik hou ervan in onderwerpen te duiken, dingen uit te zoeken waarvan ik nog niet alles weet’, zei hij in een interview met Volkskrant-journalist Karolien Knols..

Dat motto kreeg nieuwe betekenis toen hij in 2011 werd geconfronteerd met het wrange oorlogsverleden van zijn ouders. Hun levensgeschiedenis vormt het uitgangspunt voor wat zijn laatste project zou blijken te zijn: oorlog en vrede in Kosovo. Hoe, vroeg hij zich af, hebben zijn Joodse moeder Hanna en de collaborerende vader hun onoverbrugbaar lijkende tegenstellingen overwonnen, en werden ze na de oorlog verliefd op elkaar? Hoe gaan geliefden behorend (of door overmacht veroordeeld) tot nog onlangs vijandige kampen met elkaar om? Zo vormen de individuen symbolen voor door oorlog verscheurde bevolkingsgroepen. Hun lotgevallen zijn onherstelbaar droef en toch ook hoopvol. Want te midden van de foto’s van kapotgeschoten gebouwen, monumenten, graven van slachtoffers en Kosovaren die rouwen om hun doden en vermisten, zijn er ook die zeldzame beelden van hoop en genegenheid.

Willem Poelstra, uit de serie For Hanna, Future Stories from the Past. Beeld RV - Willem Poelstra

In de nazomer van 2017 vierde Poelstra de totstandkoming van zijn boek in klein gezelschap op zijn etage annex werkruimte in Amsterdam. Hij zou toen, tegen de verwachtingen in, nog ruim een jaar leven. Dat benutte hij onder meer door een grote tentoonstelling te maken in Belgrado, de Servische hoofdstad waar het ultra-nationalisme zich nog steeds roert. Poelstra vertrouwde erop dat zijn boodschap van verzoening op lange termijn effect zou sorteren. 'De kiem is gelegd, de rest is tijd..', mailde hij begin augustus. Een groot deel van Poelstra's financiële erfenis is bestemd voor de stichting Forhanna. Die ondersteunt fotografen die vanuit persoonlijke betrokkenheid werken aan grote, diepgravende projecten. Het resultaat van zo'n ondersteuning is momenteel te zien op Breda Photo. Daar toont fotograaf Geert van Kesteren in de voormalige koepelgevangenis zijn imposante installatie The Believers, over de godsdienstbeleving in Israël.

Het baanbrekende project toont aan dat de geest van Poelstra nog lang vaardig zal blijven over de documentaire fotografie.

Uit de serie For Hanna, Future Stories from the Past. Beeld Willem Poelstra
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.