De geest die twintig koningen bedroog

Sluwere diplomaat dan de Franse hertog Charles-Maurice de Talleyrand was er in het Europa van omstreeks 1800 niet te vinden....

Michaël Zeeman

In zijn autobiografie vertelt de 19de-eeuwse Franse schrijver Victor Hugo dat hij twee dagen na de dood van Talleyrand, medio mei 1838, langs diens huis in de Parijse Rue Saint-Florentin liep. Daar waren de dokters bezig het lijk van de oude baas te balsemen, want die had testamentair bepaald op zijn schitterende buitenverblijf, het Château de Valençay, begraven te willen worden. Zoals dat bij balsemen gaat werden de ingewanden uit zijn buik gehaald en de hersenen uit zijn schedel.

‘Toen ze klaar waren’, schrijft Hugo, ‘en vorst Talleyrand hadden veranderd in een mummie die vastgenageld werd in een met wit satijn gevoerde doodkist, zijn ze weer vertrokken; op een tafel lagen nog de hersenen die zo veel hadden gedacht, zo veel mensen geïnspireerd, zo veel systemen geconstrueerd, twee revoluties geleid, twintig koningen bedrogen, de hele wereld bevat.’

Daar is geen woord te veel mee gezegd, integendeel: de lijst van wat die hersenen hadden aangericht en uitgespookt is bij lange na niet volledig; wat daar aan plezier en boosaardigheid, aan herinneringen en inzichten in lag opgeslagen zou zelfs een onvermoeibaar auteur als Hugo niet hebben kunnen uitschrijven.

Maar de constatering moet nog een anekdote worden, bij Hugo: de schrijver heeft het laatste woord. ‘Toen de artsen zich hadden teruggetrokken’, vervolgt hij, ‘kwam er een huisknecht binnen en zag wat ze hadden laten liggen. Hé, dat hebben ze vergeten! Wat moet ik daarmee doen? Het schoot hem te binnen dat er een riool door de straat liep, daar ging hij heen en hij wierp de hersenen in het riool.’

Verguizing

Verguizing
Of het waar is, staat niet vast – zoals van veel anekdoten uit het leven en Nachleben van Talleyrand niet vaststaat of zij zich precies zo hebben voltrokken als de hoofdrolspeler of de memorieschrijvers waardoor hij omgeven was het achteraf wilden. Geen van zijn huidige beide biografen vermeldt het verhaal, wat, gezien hun vlijt in het ontzenuwen van talrijke andere Talleyrand-legenden, een veeg teken is.

Verguizing
Maar het beeld is te mooi om de schrijver het voordeel van de twijfel niet te gunnen: zo verging het de hersenen die als die van niemand anders onder zijn tijdgenoten lenig en vindingrijk waren geweest, zo verging het de hersenen van de man die een heel lang leven lang de kaart van zijn tijd, zijn land en zijn werelddeel telkens opnieuw ontworpen had.

Verguizing
Hersenen in de goot: het was illustratief voor de verguizing die hem en zijn nagedachtenis ten deel zou vallen. ‘De mensen spreken altijd te veel kwaad of juist veel te goed over mij: ik geniet de eer van de overdrijving’, had Talleyrand zelf in een openhartige bui ten tijde van de Franse Revolutie al eens vastgesteld. In de decennia na zijn dood werd de strijd tussen die beide vormen van overdrijving onvermoeibaar uitgevochten en bleef zij onbeslist.

Verguizing
Was hij de visionaire politicus die zijn land knap door de turbulente tijden van Revolutie en Restauratie heen had weten te loodsen, of was hij een gewetenloos opportunistische oplichter geweest die het publieke ambt, ja, elk van de vele publieke ambten die hij bekleed had, louter had aangewend om zichzelf te verrijken?

Verguizing
In allebei was hij zijn tijd ver vooruit: een zeker idee over Europa als een continent waar een machtsbalans door middel van verdragen en allianties een veel vruchtbaarder politiek instrument zou zijn dan voortdurende militaire inmenging in andermans zaken, en een dagelijkse praktijk in wat inmiddels ‘schaamteloze zelfverrijking’ heet en tot topsport van de ondernemende elite is geworden.

Verguizing
De complicatie is – ook nu we ondanks de ijver waarmee hij levenslang belastende documenten verbrand heeft, veel meer van hem weten dan zijn tijdgenoten konden weten en zijn eerste biografen konden achterhalen – dat het allebei waar is: Machiavelli in Parijs – en, zo nodig, in Londen, Erfurt, Wenen of desnoods Philadelphia. En altijd een goed humeur, zeker als er vrouwen in de buurt waren: vanaf zijn dagen op het seminarie, waar hij ’s nachts door de ramen naar buiten klom om bij zijn minnares te kunnen zijn, tot aan zijn dagen in een rolstoel in een van de mooiste landhuizen van Frankrijk, jonge vrouw in de coulissen. Orthodox opportunisme vereist ook een zekere discipline.

Verguizing
De vraag is echter of dat doorleefde en belijdende machiavellisme van Talleyrand per se schadelijk is geweest, voor hemzelf, voor Frankrijk, voor Europa.

Verguizing
Dat eerste mag al meteen worden uitgesloten. Zelden zal iemand de 84 jaar van zijn leven zo toegewijd zijn eigen genoegens hebben bevredigd, van de maaltijd tot het bed, van de reiskoets tot de bibliotheek. Hij begon de dag – liefst laat – met een bespreking met zijn kok, die een leger koksmaats aanvoerde en vrijwel dagelijks een klein leger gasten moest verrassen.

Verguizing
Hij had een onbekommerde opvatting over de liefde en deelde even ruimhartig zijn minnaressen met zijn rivalen als dat hij kennismaakte met de minnaars van zijn vrouw. Hij heeft Europa doorkruist, en tijdens zijn korte ballingschap in Noord-Amerika jeukten zijn voeten, zijn mismaakte klompvoet even hard als zijn gezonde. Boeken kocht hij, in de tweede helft van zijn leven, bibliotheeksgewijs.

Verguizing
En Frankrijk, het land dat hij diende én gebruikte als diplomaat van de Revolutie en als diplomaat van de Restauratie, als minister van Buitenlandse Zaken onder Napoleon en als ambassadeur na de juli-revolutie van 1830?

Verguizing
De levensbeschouwelijke idealen van Verlichting en Romantiek bepaalden het discours van zijn tijdgenoten, ook die van hun politieke bevliegingen; hij stelde er een nuchtere staatsraison tegenover, de consistentie van een paar uitgangspunten en een koele analyse van de drijfveren en ambities van zijn tegenstanders.

Religie

Religie
Hoewel hij zowel van voorname adellijke komaf was, als gewijd bisschop – en dus de belangen van het Ancien Régime in zich verenigde, alle belangen – begreep hij waar zijn toekomst lag toen halverwege zijn leven de revolutie uitbrak: vóór hem, niet achter hem. Maar hij begreep ook dat de filosofen van de Verlichting en hun oproerige volgelingen over het hoofd hadden gezien dat een samenleving bindende krachten nodig heeft, liefst met een morele dimensie. Zo ongelovig als hij was heeft hij zijn leven lang een pleidooi voor de godsdienst gehouden. Als bindmiddel tegen de chaos.

Religie
Die visie gaat moeiteloos over in zijn politieke optreden. De consequentie van Verlichting en Revolutie was het zelfbeschikkingsrecht, en het was niet vol te houden dat het Franse zelfbeschikkingsrecht door Napoleon uitgeoefend kon worden over heel Europa. Wilde Frankrijk nog iets in de melk te brokken hebben, zeker in de enorme chaos die Napoleon bij het uitventen van de Franse ideeën had gesticht, dan kwam het erop aan Pruisen, Britten, Russen en Oostenrijkers te overtuigen van het belang van allianties.

Religie
Maar hoe doe je dat als verliezer, ja, als aanstichter van het kwaad, zowel het ideologische als het militaire? Door te bluffen en door verwarring te stichten – ziedaar de grondslag die Talleyrand legde voor twee eeuwen Franse buitenlandse politiek.

Religie
In Wenen, tijdens het Europese vredescongres, slaagde hij erin binnen enkele weken als verliezer met de overwinnaars aan de onderhandelingstafel te zitten – én de lakens uit te delen. Anderhalve eeuw later zou Charles de Gaulle, in Londen, als vertegenwoordiger van een half bezet en half collaborerend land opnieuw de indruk weten te wekken dat hij een van de geallieerden was.

Religie
Van het begin van zijn publieke optreden af aan is Talleyrand een liberale conservatief geweest, iemand die geloofde dat ideeën gevolgen hebben en dat je daarom moet uitkijken met het al te hard omhelzen van nieuwe ideeën. Vermoedelijk verklaart dat waarom er juist nu ineens twee nieuwe Engelse biografieën van hem verschenen, al zijn de Engelsen vanaf Talleyrands vlucht naar en verblijf in Londen, in de jaren 1792-’93, door hem geïntrigeerd geweest.

Pluimstrijker

Pluimstrijker
Een beetje besmuikt, maar toch altijd bewonderend zijn zij altijd over hem geweest: de leukste Talleyrand-biografie is nog altijd die van Duff Cooper, zelf diplomaat. Dat zijn jongste Franse biograaf, Emmanuel de Waresquiel, die drie jaar terug onder de veelzeggende titel Le Prince immobile de jongste en meest gezaghebbende studie over hem schreef, tegelijkertijd een royale selectie uit zijn eigen werk uitbracht, compleet met nieuwe brieven, bevestigt het beeld: er zit iets verlokkelijks in dat liberaal conservatisme van hem.

Pluimstrijker
En Europa? Dat moest zich, aldus Talleyrand, voorbereiden op de opkomst van Amerika. Zodra zij daar genoeg volk hadden, zou Europa het kunnen schudden, was zijn overtuiging na zijn ballingschap overzee – en dat was louter een kwestie van tijd, tijd die gebruikt moest worden om een machtsbalans in de verdeeldheid van de oude wereld te smeden.

Pluimstrijker
Geen kwade inzichten voor een man die erin slaagde van hoveling staatsman te worden, het oude regime te overleven en zonder kleerscheuren het nieuwe aanzien te verschaffen. Van de beide biografen is Harris de sterkste, omdat hij zich het meest voor diplomatieke spelletjes interesseert: dat is zijn vak. Lawday is journalist en houdt net iets meer van de pittige anekdote.

Pluimstrijker
Maar het leukst is Talleyrand zelf, de geslepen pluimstrijker die voor een leugen meer of minder om zijn eigen bestwil zelden terugdeinst. Boeken leven langer dan hersenen, dat wist hij.

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden