Interview Jean-Pierre en Luc Dardenne

De gebroeders Dardenne over waarom ze herhaaldelijk vastliepen bij het maken van hun film over een jonge, geradicaliseerde moslim

‘Ah magnifiek, magnifiek!’, zegt Luc. ‘Dank broer, dank je!’ Beeld Els Zweerink

In Le jeune Ahmed tracht een Belgisch jongetje van 13 zijn ‘afvallige’ juf overhoop te steken. De Waalse broers Dardenne worstelden bij hun bekroonde drama over wat erná gebeurt. Kún je eigenlijk wel losraken van religieus fanatisme? 

‘Als een jongetje van 13 een mes oppakt om iemand te doden, is er ruimte voor twijfel’, zegt regisseur Luc Dardenne (65). ‘Wil hij dat écht zelf, of is zijn geest in de ban van iets of iemand? Zijn het de woorden van zijn imam, die in zijn hoofd zitten? Ziet hij een voorbeeld in zijn neef, die de martelaarsdood stierf in Syrië?’

In Le Jeune Ahmed, de nieuwe speelfilm van de Waalse filmbroers Jean-Pierre en Luc Dardenne, wil Ahmed zijn schooljuf overhoop steken. Zij zou namelijk geen goede moslim zijn, volgens een dubieuze imam annex buurtwinkelier met een kleine kring volgelingen. De film, die zich afspeelt in een Belgische stadswijk, werd in Cannes met de regieprijs bekroond. De Dardennes kwamen al snel tot de conclusie dat het hoofdpersonage tamelijk jong moest zijn, wilde het publiek meegaan in hun opzet voor een drama over religieuze radicalisering. ‘Als je een man van 20 een moord ziet voorbereiden, ben je volledig overtuigd van zijn wil om te doden. Naar een jongen van 13 kijk je anders.’

De regisseurs Luc en Jean-Pierre Dardenne Beeld Els Zweerink

Maar toen ze hun script opbouwden rondom de vraag of en hoe deze Ahmed vervolgens kon worden bevrijd van zijn religieuze fanatisme, liepen de cineasten vast. ‘Tweemaal hebben we het script een poos neergelegd’, zegt oudste broer Jean- Pierre (68). Ahmed, kind van een afwezige moslimvader en een ongelovige Belgische moeder, ontmoet een vriendelijk en ongelovig meisje op de boerderij waar jeugdwerkers hem trachten te resocialiseren. ‘Als wij een hoofdpersonage kiezen, houden we ook van hem of haar. We dachten: die ontmoeting met het meisje zóu hem op een ander spoor kunnen brengen. Maar al schrijvend zagen we in dat we te optimistisch waren.’

Diep ongelukkig

Luc: ‘De donkerte van religieus fanatisme is verstrekkend. Ahmed is diep ongelukkig. Juist op een leeftijd waarop hij voor het leven zou moeten kiezen, omhelst hij de dood. We hebben verschillende eindes geprobeerd voor de film. Veel ervan waren pessimistischer dan de versie die we uiteindelijk hebben gekozen.’

De broers staan de pers te woord in een hotelvertrek in Cannes, een paar dagen voor ze de prijs voor beste regie winnen op het Franse filmfestival. Jean-Pierre pakt een karaf water van tafel, vraagt over broer Luc soms ook wil. Graag, antwoordt die, ‘maar ik heb geen glas’.

‘Dan geef ik je er een’, zegt de oudste royaal, terwijl hij zijn glas opzij schuift.

‘Ah magnifiek, magnifiek!’, zegt Luc. ‘Dank broer, dank je!’

De hoffelijkheid is clownesk aangezet, ter vermaak van het groepje internationale journalisten, maar de onderlinge gemoedelijkheid tussen de broers is bekend. Nooit hoor je de ene Dardenne de ander corrigeren, of zelfs maar expliciteren. Nooit ook, lijkt het er toe te doen of de een of de ander spreekt. Eigenlijk zijn de cineasten het altijd eens. Luc, de jongste, is iets spraakzamer. Maar als hij kalmpjes oreert, lichten de ogen van Jean-Pierre steeds goedkeurend op: zo is het.

Idir Ben Add in Le jeune Ahmed

De onderwerpen voor hun films plukken ze bij voorkeur uit hun nabije omgeving: het post-industriële Franstalige België, getekend door werkloosheid, misdaad, migratie, illegaliteit, uitbuiting en onverantwoordelijk ouderschap. Seraing, het pal onder Luik gelegen staalfabrieksstadje waar ze opgroeiden, fungeerde als het vaste decor van hun naturalistische oeuvre. De stad groeide na de vele bekroningen – Gouden Palm voor Rosetta (1999), nog eentje voor L’Enfant (2005) – zowaar uit tot mondiaal vermaarde filmlocatie. Vindplaats van het fraaiste grauw, territorium van de tekortschietende mens.

Ander gezichtspunt

Maar Le jeune Ahmed speelt zich af in een wereld die de Dardennes níét kenden. Luc: ‘Wij hebben onszelf altijd beschouwd als filmmakers die kijken naar de realiteit waarin we leven, om vervolgens in onze films een ander gezichtspunt op die werkelijkheid te geven. Bij die golf aanslagen en bloedbaden in Europa, in Parijs, in België, viel op dat de daders vaak jongeren zijn, uit steden als Brussel, Parijs en Toulouse. Dat konden we niet negeren. Het is ook deel van onze realiteit.’

Normaal gesproken rekenen de broers een jaar schrijftijd voor een nieuw sociaal drama, maar dit script nam meer tijd in beslag. ‘Om te beginnen namen we ons voor om religie zeer serieus te nemen, in deze geradicaliseerde vorm. Uiteraard hebben economische en sociale omstandigheden invloed, die kunnen een vruchtbare bodem vormen voor religieus fanatisme. Maar we waren er niet in geïnteresseerd hoe je fanaticus wordt, maar in hoe je dat fanatisme weer kwijt kunt raken. Of dat mogelijk is: die dodelijke gevangenis voor de geest weer verlaten.’

Idir Ben Addi (rechts) en Othmane Moumen in Le jeune Ahmed

In Le jeune Ahmed blijkt dat, ondanks de inspanningen van goedbedoelende leraren, ouders, rechters en hulpverleners, niet zo makkelijk. Wanneer weet je of iemand in hechtenis echt deradicaliseert?

Jean-Pierre: ‘Alle experts die we spraken over hun contact met dit soort jongens, van imams tot psychologen, benadrukten hoe diep zulk fanatisme verankerd zit. Die jongens kunnen zeggen dat ze het met je eens zijn, maar er van binnen heel andere ideeën op na houden. Ook rechters hebben daar moeite mee. Een fanaticus is zich er ook niet van bewust dat hij kwaad aanricht, integendeel zelfs. Hij is bezig te zuiveren wat hij als onpuur beschouwt. En degenen die zich niet laten zuiveren, moeten worden gedood.’

Over mogelijke negatieve reacties van gelovigen op hun film maken de broers zich niet druk.

Jean-Pierre: ‘We zien wel.’

Luc: ‘Wij hebben onszelf altijd beschouwd als filmmakers die kijken naar de realiteit waarin we leven, om vervolgens in onze films een ander gezichtspunt op die werkelijkheid te geven.’ Beeld Els Zweerink

Luc: ‘Mogelijk zullen er moslims zijn die zeggen: dit is niet wie wij zijn. Dat kan, dat begrijpen we. Dat is ook zo: de meeste moslims zijn bang voor fanatisme en radicalisering. Zoals de juf in de film. Zij is moslim, Ahmed wil háár doden.’

Dat het ze niet lukt om Ahmed te doorgronden, of de risico’s bij de resocialisatie van het jongetje juist in te schatten, maakt de jeugd- en detentiewerkers in de film nog niet naïef, benadrukt Luc. ‘Ze zijn optimistisch, in hun hart. Dat móéten hulpverleners wel zijn om te kunnen doen wat ze doen elke dag. Anders zouden ze breken. Maar dat maakt ze nog niet dom of naïef. Ze geloven dat iemand kan veranderen.’

Ook de broers geloven dat, zegt Luc en beaamt Jean-Pierre, met een hoofdknik. ‘Ahmed kán voor het leven kiezen. Hij is nog een kind.’

Idir Ben Addi

De rol van Ahmed in Le jeune Ahmed is het debuut van de 13-jarige Idir Ben Addi. De in het Belgische Elsene geboren zoon van een chirurg en een sociaal antropoloog is tamelijk schuchter, net als zijn personage. Idir Ben Addi’s oudere zus spoorde hem aan te gaan acteren, waarop de gebroeders Dardenne - die graag buiten de bestanden van castingbureaus zoeken - hem kozen uit honderd jonge kandidaten.

Lees ook: 

Toen de gebroeders Dardenne eregasten waren op het Nederlands Film Festival, in 2016, zocht de Volkskrant de  Waalse regisseurs op.  

Is er na radicalisering een weg terug? Dat onderzoeken de gebroeders Dardennes in het dwingende relaas Le jeune AhmedDe jonge, niet-professionele acteur Idir Ben Addi speelt de rol van Ahmed bloedserieus en krachtig. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden