De gaten in ons geheugen en hoe we die opvullen, of niet

Toen hij 6 was, kwam zijn vader om bij een overval door de Bende van Nijvel. Maar Jan Rosseel kan zich er niets van herinneren. Nu maakt hij werk over de curieuze kronkels van ons geheugen.

Deze foto van Huynh Ut uit 1972 toont de 9-jarige Kim Phuc, die de straat op rent na een napalmaanval op haar dorp. In 2016 werd het beeld vanwege het naakt door Facebook gecensureerd. Rosseel gebruikt in Facebook Girl het blauw van Facebook om te wijzen op de censurering van de foto. Met de witte vlakken geeft Rosseel aan dat er delen van de originele foto zijn afgeknipt.

Ons falende geheugen - we hebben het er maar mee te doen. Het hapert en sputtert, gooit namen en gezichten door elkaar en verzint erop los. Kunstenaar Jan Rosseel (37) merkte al lang geleden dat hij, als het op jeugdherinneringen aankomt bijvoorbeeld, niet bij zijn geheugen hoeft aan te kloppen.

'Ik heb eigenlijk geen jeugdherinneringen', zegt hij. 'De executie van Nicolae Ceausescu in 1989 is een van de eerste.' Rosseel was toen 10 jaar oud. Jarenlang, tot aan het moment dat hij het fragment terugzag op YouTube, was hij ervan overtuigd dat de ter dood veroordeelde Roemeense dictator en zijn vrouw samengebonden en door één enkele kogel om het leven waren gekomen. Het bleek niet waar; een vuurpeleton maakte een einde aan hun leven. 'Ik vond het zo bevreemdend. Meende ik me eindelijk eens iets te herinneren, klópte het niet.'

Het is twee weken voor de opening van zijn tentoonstelling Back-up in Vlaams cultuurhuis de Brakke Grond in Amsterdam. Die zal, zoals al Rosseels werk, gaan over dat rammelende (collectieve) geheugen en de rol die beeld daarin speelt. We zitten in zijn nieuwe studio in het Brusselse Schaarbeek, waar de van oorsprong Belgische Rosseel een paar maanden geleden met vrouw en kind vanuit Den Haag naartoe terug verhuisde. De tentoonstelling (als u dit leest is-ie geopend) is dan nog slechts een maquette met piepkleine kunstwerken aan de kartonnen muren.

De kunstenaar, die zichzelf 'visual storyteller' noemt (en trouwens ook ex-kok en sinoloog is) stort een bak informatie uit over zijn gesprekspartner. Een keur aan onderwerpen komt in bevlogen volzinnen voorbij en toch voert bijna alles terug naar dat ene onderwerp: de gaten in ons geheugen en hoe we die opvullen. Of niet.

Neem nou die verdwenen jeugdherinneringen - dat is een wonderlijk verhaal. Niet zozeer vanwege de kronkel die zijn hersenen blijkbaar hebben gemaakt, maar omdat er toen Rosseel 6 jaar was iets gebeurde wat onvoorstelbaar veel indruk moet hebben gemaakt. België was toen in de ban van de Bende van Nijvel, die aan het begin van de jaren tachtig gewelddadige overvallen pleegde op een aantal supermarkten. Daarbij kwamen 28 mensen om het leven. Rosseels vader was één van de slachtoffers. Maar de zoon weet er niets meer van.

Rosseel laat zien dat beeldmanipulatie van alle tijden is; de oorspronkelijke foto van de 9-jarige Kim Phuc werd in 1972 door Huynh Ut gecropt. Een fotograaf aan de rechterkant van de foto werd er afgeknipt.

'Ik begrijp zelf ook niet hoe dat zit', zegt hij. 'Mijn zussen halen weleens herinneringen op en dan heb ik geen idee waarover ze het hebben. Sommige mensen denken dat de dood van mijn vader een trauma is dat ik heb weggestopt, maar eerlijk gezegd denk ik zelf dat het er niets mee te maken heeft. Ik heb gewoon écht een lousy geheugen. En bovendien komt zoiets vaker voor dan je denkt. Het is als bladeren door het familiealbum: je komt jezelf in allerlei situaties tegen die je je meent te herinneren. Maar meestal herinner je je slechts de verhalen die je door anderen zijn verteld.'

Rosseel studeerde in 2013 af aan de Koninklijke Academie van Beeldende Kunsten in Den Haag met Belgische Herfst. Een geconfabuleerde geschiedenis. Dat project gaat over de Bende van Nijvel. Met afstandelijke foto's, eigen en gevonden materiaal, vertelt de kunstenaar het verhaal van de nooit opgehelderde reeks misdaden, die zouden leiden tot een impasse binnen de Belgische justitie en politie en politieke strubbelingen. Zijn vader is in dit project een voetnoot. Meer dan over zijn gewelddadige dood gaat het hier om het reconstrueren van gebeurtenissen waarover veel onduidelijkheid bestaat. Verklaringen kloppen niet, ooggetuigen spreken elkaar tegen.

In de tentoonstelling Back-Up komen verschillende iconische foto's voor. Dit is er ook één: de vallende man tijdens de aanslagen op het World Trade Center op 11 september 2001. Fotograaf Richard Drew stond aan de voet van de brandende Twin Towers toen hij iemand hoorde roepen dat er mensen naar beneden sprongen. Lange tijd wist men niet wie de man op de foto was. Het tijdschrift Esquire gaf hem in september 2016 een naam: Jonathan Briley.

'Confabuleren', vertelt Rosseel, is een medische term die wordt gebruikt bij bijvoorbeeld alzheimerpatiënten. 'Die mensen vullen de gaten in hun geheugen op met informatie die ze zelf - niet opzettelijk - hebben verzonnen en gaan daar dan in geloven. In deze gevallen is het gerelateerd aan een ziekte. Maar confabuleren is iets wat iedereen af en toe doet. Kinderen kunnen vol overtuiging vertellen dat er een tijger in de klas zat. Ze zijn vergeten dat ze het verhaal zelf hebben verzonnen; die tijger was er écht.'

In Back-up bouwt Rosseel voort op dit thema, zij het dat de kunstwerken minder verhalend zijn dan we tot nu toe van hem gewend waren. De tentoonstelling is de eerste van een ambitieus drieluik over het geheugen en de manier waarop het wordt beïnvloed. In de Brakke Grond onderzoekt hij onder meer de werking van wat men 'iconische beelden' noemt: overbekende foto's uit de (recente) geschiedenis, zoals die van de onverzettelijke 'Tankman' op het Tiananmenplein in Peking in 1989, de foto van het blote 'napalmmeisje' in Vietnam uit 1972 of de foto uit de Tweede Wereldoorlog waarop Amerikaanse soldaten op Iwo Jima de Stars and Stripes plaatsen. Het zijn beelden die nog altijd veelvuldig in de media opduiken, maar hoe goed kennen we ze? En is er nog wel plek in ons geheugen voor de gebeurtenissen die ons dagelijks via honderden, duizenden snel geconsumeerde beelden bereiken?

Getrokken tand

De tentoonstelling Back-up van Jan Rosseel bevat foto's en videomateriaal, maar er is ook een kunstwerk dat 'gewoon' een voorwerp is. In de Brakke Grond ligt, op een sokkel, een van de getrokken tanden van Patrice Lumumba, oud-president van Congo. De échte tand? Rosseel glimlacht: 'Het ís een echte tand.' 'Mijn stagiaire heeft hem gekregen van een tandarts.' Samen met een aangepaste versie van de strip Kuifje in Afrika (Tintin au Congo) verwijst de tand naar de gaten in het collectieve geheugen over het Belgische koloniale verleden.

Digitale vergeetachtigheid

On the Aesthetics of Violence (2016) gaat over digitale vergeetachtigheid en de bijna achteloze manier waarop tegenwoordig naar beelden wordt gekeken. Het project bestaat uit geprinte en uitvergrote telefoonscreenshots van zoekopdrachten aan Google Image, gemaakt op de 'tussendoormomenten' dat Jan Rosseel zich op een station of in een wachtkamer zat te vervelen en de wifi traag was. 'James Foley' tikte hij dan in, of 'aanslag World Trade Center'. En terwijl zijn oude telefoon alleen nog maar een aantal effen kleurvlakken liet zien, met hier en daar een half geladen beeld, drukte hij af.

'We hebben zo veel vertrouwen in onze apparaten', zegt Rosseel. 'Als we iets niet weten, zoeken we het meteen op. Daardoor kijken we ook veel achtelozer. Maar stel: er is een wereldwijde internetstoring en alle informatie is gereduceerd tot dit soort kleurblokjes. Wat blijft er dan over aan herkenbaar beeld in je hoofd? Kun je dan terugvallen op je geheugen of blijkt dan dat je steeds te oppervlakkig hebt gekeken?'

Uit: On the Aesthetics of Violence

On the Aesthetics of Violence is wat dat betreft een goede test. De kleurvlakken roepen meteen associaties op, omdat ze verwijzen naar de kleuren van de bekendste beelden die de zoekterm oplevert. Wie, zoals Rosseel, zoekt op James Foley, de eerste Amerikaanse burger die werd vermoord door IS (in 2014), wordt geconfronteerd met oranje, beige en zwart. Het zijn de kleuren van de beelden van zijn onthoofding in de woestijn, waarop te zien is hoe hij in een oranje overall wacht op het moment dat zijn in het zwart geklede beul het mes in zijn hals zet.

Veel blauw en grijs, met helemaal bovenaan een herkenbare rasterachtige constructie? Juist: de instortende Twin Towers.

Opnieuw veel oranje: weer James Foley? Nee: Guantánomo Bay, de militaire Amerikaanse gevangenis, waar de gevangenen dezelfde oranje pakken aan hebben als IS zijn slachtoffers later zou laten dragen.

Eeuwige strijd

Rosseels werk is geen gemakkelijke kost. Zijn interesse is breed en gedetailleerd en hij biedt zijn publiek doorgaans weinig houvast. 'Hoeveel informatie je de kijker geeft, is een eeuwige strijd', zegt hij. 'Ik vind het zelf niet fijn om naar een tentoonstelling te gaan waar alles wordt voorgekauwd. Dan wordt de intelligentie van de bezoeker onderschat. Ik probeer in mijn werk richting te geven zonder uitleggerig te zijn. Zo geef je mensen de kans het werk op hun manier te interpreteren en een deel van het denkwerk te doen.'

Zo bekeken is Back-up een oefening. Steeds wordt een beroep gedaan op je beeldgeheugen. Zo hangen hier alle winnende foto's van World Press Photo aan de muur - niet als beelden, maar als teksten. Kun je de bekende beelden oproepen op basis van hun omschrijvingen? Dat valt nog niet mee.

Ernaast staat een rij doosjes waarvan je het deksel opzij kunt schuiven. In elk van die doosjes bevindt zich een beroemde foto van een historische gebeurtenis, zoals het al eerder genoemde napalmmeisje, of de man voor de tanks.

De foto's zijn ontwikkeld, maar niet gefixeerd: steeds wanneer iemand een deksel opzij schuift en er licht op valt, gaat het fotografische proces door en worden ze verder ontwikkeld. Hoe meer licht, hoe donkerder de foto's. Aan het einde van de expositie zullen de iconische beelden nagenoeg verdwenen zijn. En dan? Jan Rosseel glimlacht. 'Dan zal blijken hoe goed je geheugen werkt. En of je herinnering aan die foto's betrouwbaar is.'

Jan Rosseel: Back-up t/m 29/1 in de Brakke Grond, Amsterdam. Vervolgtentoonstellingen: 4/3 t/m 19/5, Museum Dr. Guislain, Gent; 2/12 t/m 18/2/2018, Stroom Den Haag.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.