Achtergrond Filmkaart

De Filmkaart van Nederland: hier spelen films van eigen bodem zich af

Op het Nederlands Film Festival draait het om Nederlandse films. De Volkskrant vroeg zich af: waar spelen die zich zoal af?

Turks Fruit

De opening van het Nederlands Film Festival speelt in Amsterdam: Niemand in de stad begeeft zich binnen het lokale studentenmilieu. Ach ja, Amsterdam. Wij vroegen ons af: hoe zit het buiten Amsterdam, waar de meeste Nederlanders leven, wonen en werken? Wat zeggen de films die zijn gesitueerd in Zeeland, Limburg of Groningen over de regio waar ze werden geschoten? En waarom heeft Drenthe er maar drie? In een poging de Filmkaart van Nederland vast te leggen, laten we de hoofdstad eerst maar eens links liggen en maken we een rondgang langs de verschillende provincies en regio’s.

ZEELAND

De geïsoleerd gelegen Zeeuwse eilanden en Zeeuws-Vlaanderen vormen het decor voor ten minste elf speelfilms. Onvermijdelijk hoort daar 1) De Storm (2009) bij, gegeven de impact die de Watersnoodramp van 1953 had. Ben Sombogaart draaide zijn film in Zierikzee en omstreken.

De Storm

En over isolement gesproken: de jongens van het bandje Paelingvet komen in 2) Wilde mossels (2000) die verdomde Zeelandbrug maar niet over om op tournee te gaan. Telkens is er wat. Mooie metafoor in deze film van Erik de Bruyn. (Meer Zeeuws isolement vinden we terug in Matterhorn (2013) en Kan door huid heen (2009). De voor Zeeland zo bepalende gereformeerde kerk komt terug in 3) Dorsvloer vol confetti (2014), waarin de 12-jarige Katelijne worstelt met het geloof. En ook typerend voor de grensstreek die Zeeuws-Vlaanderen is: smokkel en zwarte handel, gevangen door Wim Verstappen in 4) De zwarte ruiter (1983). Tel het wederopbouwdrama 5) De dijk is dicht (1950) er nog eens bij op, en Zeeland blaast vrij verrassend flink in de bus.

REGIO BIESBOSCH

Twee inzendingen: de oversteekscène uit 6) Zwartboek (2006) en de nachtmerrie-achtige sequenties uit de horrorthriller 7) De Johnsons (1992).

NOORD-BRABANT

Volgens cineast Jos Stelling is film een katholiek medium pur sang (‘Het liegt de waarheid’). Geen wonder dus dat ook Noord-Brabant een aandeel in de Nederlandse film heeft. Dat begon al met 8) Merijntje Gijzen’s jeugd (1936), over de vriendschap tussen het jongetje Merijntje en de landloper en stroper De Kruik. Destijds werd de film – door regisseur Kurt Gerron gedraaid in studio Filmstad en Bergen op Zoom – een heuse kaskraker.

Meer folklore vinden we in 9) Dorp aan de rivier (1958). Deze film van Fons Rademakers over de dorpsdokter schopte het zelfs tot een Oscarnominatie voor beste niet-Engelstalige film. Tijdens de opnamen brak een barre winter uit, maar de locatie – het dorp Lith – staat er mooi op.

Uitermate hedendaags Brabants is dan weer het rapalje van 10) New Kids Turbo (‘Maaskantje!), uit  2010. Diepgewortelde Brabantse veten vinden we terug in André van Durens 11) De bende van Oss (2011). Bij 12) Schatjes! (1984) spreken we over de regio Breda, en Eindhoven vormt het decor voor films als 13) De helleveeg (2016) en de ambulancethriller 14) Doodslag (2012), met Theo Maassen.

REGIO DE PEEL

Hier speelt de burleske dorpskomedie 15) Help, de dokter verzuipt! (1974) van regisseur Nikolai van der Heyde. En Uden was de plaats van handeling voor de thriller van Kees Brusse: 16) Kermis in de regen (1962).

LIMBURG

Met zijn keiharde misdaadfilm 17) Van God los! (2003) – losjes gebaseerd op de Bende van Venlo – forceerde regisseur Pieter Kuijpers een doorbraak. Niet eerder werd binnen de Nederlandse cinema zo nadrukkelijk het perspectief van criminelen gekozen, met de psychopaat Maikel (Tygo Gernandt) voorop. Het dorpsdrama 18) Hemel op aarde (2013), van dezelfde regisseur, speelt dan weer in Sint Odiliënberg.

Van God los!

Als (bijna vergeten) klassieker staat 19) Het mes (1961) van Fons Rademakers te boek, naar de novelle van Hugo Claus. De lotgevallen van de jonge Thomas, wiens vader is overleden en die meemaakt hoe zijn moeder een nieuwe lover vindt, werden gefilmd rond kasteel Cortenbach in Voerendaal. En dan is er nog dat internetfenomeen: 20) De film van Dylan Haegens (2018), met als thuishonk van deze vlogger Venray en omstreken.

ZUID-HOLLAND

De eerste Nederlandse geluidsfilm was 21) Willem van Oranje (1934); de regisseur betrof G.J. (Jan) Teunissen. Een belangrijk deel van de buitenopnamen werd gedraaid in Den Briel. De film was bedoeld ter verhoging van de feestvreugde rond het 400ste geboortejaar van de Vader des Vaderlands.

Mysterieuzer gaat het eraan toe in 22) Als twee druppels water (1963) – de verfilming van W. F. Hermans’ oorlogsroman De donkere kamer van Damokles uit 1958, inclusief dubbelgangersmotief. In deze film van Fons Rademakers draait het allemaal om de wat naïeve sigarenboer Hennie Ducker (Lex Schoorel) uit Voorschoten, die droomt van een rol als verzetsheld, maar bedrogen uitkomt.

De jongens van 23) Spetters (1980) waren in en rond Maassluis druk met crossmotoren. Het portret van deze plattelandsjongeren met hun leren jacks, van Paul Verhoeven en Gerard Soeteman, viel niet bij iedereen goed, maar als je het over het vangen van de tijdgeest hebt...

Nog een worsteling met het gereformeerde geloof vinden we terug in 24) Een vlucht regenwulpen (1981), naar de gelijknamige roman van Maarten ’t Hart. Ate de Jong filmde in het Westland – in Maasdijk en rond Hoek van Holland 
waar de lucht zwanger is van onheil.

En ja, ook Jan Wolkers wilde breken met zijn gereformeerde wortels – we mogen toch wel spreken van een oud-Hollands leitmotiv – zoals hij beschreef in 25) Terug naar Oegstgeest (1965), in 1987 verfilmd door Theo van Gogh.

ROTTERDAM

Goed, we hebben de tv-serie Flikken Rotterdam, maar het blijft toch een groot raadsel waarom er nooit een Grote Nederlandse Speelfilm in de havens van Rotterdam is gedraaid. Het decor is er al: alles beweegt in deze stad, en een verhaal à la On the Waterfront moet toch ook wel te verzinnen zijn. Nou ja, in 1939 verscheen 26) Boefje, over de kwajongen Jan Grovers (alias Boefje) en zijn maatje Pietje Puk, die in de havens aan het keten zijn (vergelijkbaar Rotterdams kattenkwaad zit in films als Kruimeltje en Pietje Bell). Maar een goede haventhriller?

Vooroorlogs Rotterdam is goed gevangen in 27) Karakter (1997), het Oscarwinnende vader-zoondrama van Mike van Diem, naar Bordewijk. Omdat veel locaties door het Duitse bombardement verloren gingen, moest voor de opnamen deels worden uitgeweken naar steden als Antwerpen en Hamburg.

Een minder groot succes was 28) Het bombardement (2012) van Ate de Jong. En dus moeten we de komedie 29) De marathon (2012) wel uitroepen tot Rotterdamste van alle Rotterdamse films, met het eeuwige gefoeter van de vier hoofdpersonen.

LEIDEN

De studentenstad vormt het vertrekpunt voor 30) Soldaat van Oranje (1977), met scènes gedraaid in studentensoos Minerva. Regisseur Paul Verhoeven was er in de jaren vijftig zelf ook lid van. Leiden is tevens het decor voor de Wolkers-verfilming 31) Kort Amerikaans (1979) van Guido Pieters, met een hoofdrol voor Derek de Lint.

Soldaat van Oranje

DEN HAAG

Veelzijdige locatie. Stad van Couperus: 32) Eline Vere (1991). Politiek centrum: 33) De mannetjesmaker (1983), met Gerard Thoolen als de fluisteraar die KVP-carrières kon maken en breken. Denk ook aan: 34) Blonde Dolly (1987), over een prostituee met klanten in de hoogste kringen. In 35) Majesteit (2010) speelt Carine Crutzen een opstandige koningin Beatrix, die vanwege onderlinge onmin weigert de Troonrede voor te lezen. De Staten-Generaal duiken op in de biopic 36) Michiel de Ruyter (2014).

Ook het drama rond 37) Lucia de B. (2014) speelt in Den Haag, net als de volkse komedie 38) Het meisje met den blauwen hoed (1934). Voor het vissersdrama 39) Op hoop van zegen (1924; remake in 1986) dient Scheveningen als decor. Dat geldt ook voor het familiedrama 40) Een dagje naar het strand (1984) van Theo van Gogh. En ook de hoofdpersoon uit 41) Sonny Boy (2011) belandt in Scheveningen.

Zo is er al met al heel wat gedraaid in Den Haag (Zwartboek hadden we al bij het lemma De Biesbosch genoemd).

UTRECHT

Weliswaar vormt deze stad het decor voor het Nederlands Film Festival, maar zo gek veel films spelen niet in de stad of de provincie Utrecht. Ja, André Hazes woonde in Vinkeveen, zoals je in 42) Bloed, zweet en tranen (2015) kunt zien, maar die blijft toch een echte Amsterdammer. En 43) Redbad (2018) van Roel Reiné is gesitueerd in Dorestad (het huidige Wijk bij Duurstede), maar die film toont vooral opstandige Friezen. Het oorlogsdrama 44) De Bunker (1992) over verzetsheld Gerrit Kleinveld kent als locatie Kamp Amersfoort, nabij Leusden. En Slot Zuilen is in 45) Belle van Zuylen – Madame de Charrière (1993) de werkplek van de gelijknamige schrijfster.

Dan de stad Utrecht. In de eerste scènes van 46) Phileine zegt sorry (2003) herkennen we onder meer het Wilhelminapark en de Oudegracht. Op die gracht is door Dick Maas ook een deel van de speedbootachtervolging uit 47) Amsterdamned (1988) opgenomen (ter hoogte van de Bloemkelder en Broodje Mario), maar die telt niet als Utrechtse film. Daarvoor komen we uit bij 48) De Pretenders (1981) van Jos Stelling, die zich bijna geheel afspeelt in een snackbar in de zomer van 1962, inclusief vetkuiven en een jukebox.

’T GOOI

Mediamensen en platinablondines zijn doorgaans de ingrediënten in Gooise films. Denk aan: 49) Gooische vrouwen (2011) en ook 50) Moordwijven (2007). De eerste komedie over media – in dit geval over de Hilversumse radio – was 51) Morgen gaat ’t beter (1939). Met 52) Quiz (2012) maakte Dick Maas een mediasatire. En in 53) 06/05 (2004) vormt het Mediapark deels het decor voor deze thriller over de moord op Pim Fortuyn – het was de laatste film van Theo van Gogh.

POLDERS

Hoewel De Noorderlingen (1992) van Alex van Warmerdam duidelijk geënt lijkt op het pionieren in – zeg – de Noordoostpolder, zijn de werelden van deze regisseur altijd fictief. Die mogen we dus niet op de kaart zetten. In 54) De laatste dagen van een eiland (gedraaid in 1938, maar pas in 1942 uitgebracht) toont cineast Ernst Winar ons de gevolgen van de afsluiting van de Zuiderzee voor de vissers van Urk. De complete populatie speelde mee. En in Almere kunnen we een deel van 55) De gelukkige huisvrouw (2010) plaatsen.

 FICTIEF NEDERLAND

Sommige regisseurs kiezen ervoor de plaats van handeling in het midden te laten. De lift (1983) van Dick Maas werd bijvoorbeeld opgenomen in Amstelveen, maar het verhaal kan zich overal afspelen. Ook voor Alex van Warmerdam geldt dat hij weliswaar Nederlandse vergezichten schept, maar nooit een plaatsnaam laat vallen. De laatste dagen van Emma Blank (2009) – speelt dat in de duinen van Zandvoort? Zoals de trailer zegt: ‘In een landhuis aan de kust... wacht Emma Blank op haar einde.’ Van kasteel Bommelstein weten we dat het op een uurtje lopen van Rommeldam ligt. Maar over de exacte locatie van Rommeldam geeft de Heer Bommel-animatiefilm Als je begrijpt wat ik bedoel (1983) geen uitsluitsel. Waar voetballen de jongens van Swift Boys uit All Stars (1997)? Het zou Amsterdam-Noord kunnen zijn, maar om het verhaal algemeen geldend te maken, horen we daar niets over. Minoes woont in Killendoorn – verzonnen. De familie Flodder maakt de imaginaire rijkeluisbuurt Zonnedael in het niet-bestaande Amstelhaeghe onveilig. Fictief Nederland, allemaal bewuste keuzen van de makers. 

GELDERLAND

Regelmatig decor voor oorlogsfilms (denk aan: A Bridge Too Far uit 1977, over de slag bij Arnhem). Van de Nederlandse producties moeten we Wim Verstappens 56) Pastorale 1943 (1978) noemen – het Vestdijk-verhaal over verzet en collaboratie speelt in de Betuwe. Martin Koolhovens 57) Oorlogswinter (2008) speelt zich af op de Veluwe.

Nabij nationaal park De Hoge Veluwe treffen we de set van René Daalders experimentele thriller 58) De blanke slavin (1969) aan. En de jeugdherinneringen van Jan Siebelink uit 59) Knielen op een bed violen (2016) spelen zich af rond Velp.

Knielen op een bed violen

Populair voor historisch drama is Gelderland ook. Zo werd 60) Floris (2004) van Jean van de Velde deels geschoten in kasteel Doornenburg, in de Betuwe. Het gevecht met de duivel uit Jos Stellings 61) Mariken van Nieumeghen (1974) speelt zich deels af in – hoe kan het ook anders? – Nijmegen.

OVERIJSSEL

Bij Overijssel denk je natuurlijk allereerst aan het Giethoorn van Bert Haanstra’s 62) Fanfare (1958). Kolderieke toestanden rond twee rivaliserende blaasorkesten: een Hollandse klassieker. In 63) De zwarte meteoor (2000) wordt de komst van de wondervoetballer Steve Mokone beschreven, die SC Heracles uit Almelo eigenhandig naar een hoger plan tilt.

Hengelo is de geboorteplaats van hoofdpersoon Andy uit 64) Andy, bloed en blond haar (1979). Regisseur Frank Wiering laat hem naar Amsterdam vertrekken, waar Andy amok maakt. Een deel van de milde tijdgeestsatire 65) Daniël (1971) speelt in Twekkelo. En tot slot: 66) Dokter Pulder zaait papavers (1975), het diep doorleefde drama met Kees Brusse als plattelandsarts, is gesitueerd in Blokzijl, in de Kop van Overijssel.

DRENTHE

Deze provincie moet als filmdecor nog zo goed als ontdekt worden. En dat terwijl ze met de penitentiaire inrichting Veenhuizen het Nederlandse equivalent van San Quentin heeft. Daar liggen vast nog wel verhalen. Drenthe moest het lang doen met de scène met de radiotelescoop in Westerbork uit 67) De ontdekking van de hemel (2001), en de weinig bekende occulte thriller 68) Het zwijgen (2006). Daar kwam verandering in met 69) Publieke werken (2015) – meerdere scènes spelen in Hoogeveen en het omliggende veengebied.

GRONINGEN

Ruim baan voor 70) De Poolse bruid (1998) van regisseur Karim Traïdia, de geweldige sfeertekening van de zwijgzame boer Henk Woldring (Jaap Spijkers) en de gevluchte Poolse prostituee Anna, in wie we Monic Hendrickx herkennen. Opgenomen rond een boerderij in De Hucht, net boven Ulrum.

In 1992 verscheen 71) Ik ga naar Tahiti, over de Groninger kunstenaar, drukker en verzetsheld Hendrik Werkman.

Pieter Verhoeff zoomde met 72) Het teken van het beest (1980) in op de viervoudige doodslag die de historische figuur IJje Wijkstra pleegde op vier veldwachters die zijn vriendin Aaltje wilden arresteren. De film speelt onder meer in Grootegast en Doezum.

De Brood-biopic 73) Wild Romance (2006) kent scènes in de stad Groningen en in Winschoten, als de ontluikende vriendschap tussen Herman en zijn nieuwe manager Koos van Dijk wordt opgetekend – naar waarheid. Winschoten vormt ook het decor voor het coming-of-agefamiliedrama 74) Nena (2014).

FRIESLAND

De eerste geslaagde Nederlandse oorlogsfilm was 75) De overval (1962) – verzetslieden bevrijden hun makkers uit de gevangenis van Leeuwarden, met een glansrol voor Kees Brusse. Het scenario was van Lou de Jong, maar om het een succes te maken moest wel de Britse regisseur Paul Rotha worden ingevlogen.

Pieter Verhoeff liet zijn Friese rechtbankdrama 76) De dream (1985) afwisselend spelen in Britsum, Beetgum en Leeuwarden, waar de geruchtmakende zaak tegen de gebroeders Hogerhuis zich voltrok. De advocaat was Pieter Jelles Toelstra. Diens vrouw Sjoukje – alias kinderboekenschrijfster Nienke van Hichtum – staat centraal in 77) Nynke (2001), met veel locaties in Leeuwarden en Tietjerksteradeel.

De Friese regisseur en producent Steven de Jong legde in een reeks familiefilms de lokale folklore vast: dat loopt van de Friese meren in 78) De schippers van de Kameleon (2003) tot aan het Elfstedentochtdrama 79) De hel van ’63 (2009).

De schippers van de Kameleon

Monique van de Ven speelt in 80) Iris (1987) een Hollandse veearts op het Friese platteland, waar de bevolking haar aanvankelijk niet lust. En in 81) De wederopstanding van een klootzak (2013) reizen gangster Ronnie en zijn lijfwacht Janus naar Dokkum.

DE WADDEN

Zon, zee, strand en liefdesverwikkelingen op Texel: in 82) Jonge harten (1936) van regisseur Charles Huguenot van der Linden zit het allemaal. Grimmiger gaat het eraan toe in 83) Stranding (1960) van Louis van Gasteren, waarin een internationale bende na een bankoverval in Amsterdam probeert te vluchten op een schip. Door storm loopt dat evenwel vast voor de kust van Terschelling. Met 84) Zomerhitte (2008) verfilmde Monique van de Ven de misdaadnovelle van Jan Wolkers, die in zijn geheel op Texel speelt. Ook aldaar gefilmd: 85) De vliegenierster van Kazbek (2010) – over het meisje Marie dat bevriend raakt met een regiment Georgiërs op het eiland.

NOORD-HOLLAND

Als het om in Noord-Holland gesitueerde speelfilms gaat, is Haarlem na Amsterdam een goede tweede. In die stad speelt de verzetsfilm 86) Het meisje met het rode haar (1981) over Hannie Schaft, en ook 87) De aanslag (1986) kent Haarlem als decor. 88) De vliegende Hollander (1957), de biopic over Anthony Fokker, is er deels gesitueerd, en in 89) Kenau (2014) worden ons de Haarlemse heldendaden van Kenau Simonsdochter Hasselaer geserveerd.

De rest van de provincie komt wat minder aan bod. De ontvoering van Gerrit Jan Heijn begint in Bloemendaal, zoals te zien in 90) De langste reis (1997). In de thriller 91) Terug naar de kust (2009) vlucht hoofdpersoon Maria naar Bergen aan Zee. Het circuit van Zandvoort staat centraal in 92) Een ochtend van zes weken (1966), het destijds zo geroemde debuut van Nikolai van der Heyde. Het psychiatriedrama 93) Kind van de zon (1975) werd gedraaid in Santpoort, en met 94) Shocking Blue (2010) gaf Mark de Cloe Alkmaar en Kennemerland een soort eigen Spetters. De psychologische thriller 95) De vergeten medeminnaar (1963), geheel gebouwd rond Henk van Ulsen, speelt in het deftige Aerdenhout.

En dan toch: Amsterdam

Zou je een groslijst maken van alle Nederlandse geluidsfilms sinds Willem van Oranje (1934), dan valt onmiddellijk op hoe het gilde van vaderlandse cineasten altijd een voorkeur heeft gekend voor de hoofdstad. Daar zijn in ruim tachtig jaar sprekende vaderlandse cinema meer dan 150 titels gesitueerd.

Je kunt ze zelfs uitsplitsen per wijk. Films van Eddy Terstall? Dan zitten we in de Jordaan. De Zuidas? Dan denk je aan Win/Win. Amsterdam-Noord heeft Langer Licht en Prins. De Bijlmer heeft Blue Movie en (deels) Alleen maar nette mensen en The Paradise Suite. Frans Weisz komt graag in het Vondelpark en de Concertgebouwbuurt. Het centrum is voor Turks Fruit. En in Nachtrit cruisen we door de stad als was het Taxi Driver.

Een mooie bijkomstigheid van speelfilm is dat de tijdgeest ermee in beelden wordt gevangen. Je ziet de hoofdstad op het filmdoek veranderen. Om een voorbeeld te noemen: het vrolijke Amsterdam van De inbreker (1972, met een glansrol voor Rijk de Gooyer) bestaat al lang niet meer. De kruimeldief met zijn gouden hart werd verruild voor de mocromaffia van Wolf (2013), geheel volgens de ongezouten werkelijkheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.