Interview

'De film is niet bedoeld als VN-bashing'

Twee jaar volgde filmmaker Robert Oey kolonel Joost de Wolf, die de Nederlandse tak van de VN-missie in Mali leidde. De kolonel en de filmmaker over hun keuzen in een letterlijk en figuurlijk mijnenveld.

Joost de Wolf (links) en Robert Oey. Beeld Ivo van der Bent

Filmmaker Robert Oey volgde De Wolf bijna twee jaar als een schaduw. De kolonel maakte in april 2014 zijn opwachting in Bamako, de hoofdstad van Mali, om daarvandaan de blauwhelmen aan te sturen. Hij leidde ook het Nederlandse contingent van ruim 400 manschappen, dat in het noorden van het land de opdracht heeft 'de ogen en oren' van de VN te zijn. In het gebied streven Toeareg-rebellen naar een onafhankelijke staat en houden zich militante islamisten op.

De camera van Oey draaide bij De Wolfs ontmoetingen met diplomaten uit New York en Den Haag, ambassadeurs in Bamako, Afrikaanse VN-eenheden en lokale krijgsheren. Het blijkt een ingewikkeld en riskant krachtenveld. De VN eisen meer zichtbaarheid van de troepen. Militairen uit Tsjaad mogen van hun president na een reeks aanslagen hun kamp niet meer uit. Buitenlandse Zaken wil een andere opzet voor het verzamelen van inlichtingen. Opstandelingen zien de blauwhelmen als verlengstuk van de Malinese regering. Zelf worstelt de kolonel met de grenzen van het mandaat, dat het gebruik van geweld maar beperkt toestaat. Gaandeweg ontstaan twijfels over de opzet van de missie.

Vandaag zitten de documentairemaker (49) en de militair (54) weer naast elkaar. De Wolf is enkele dagen in Nederland voor het bijwonen van de première, afgelopen maandag in Amsterdam. Hij wil er meteen geen misverstand over laten bestaan. 'Het kan altijd beter, maar dit is echt een zinvolle missie.' Oey: 'De film is niet bedoeld als VN-bashing.'

Scène uit De Missie

Maart 2015: debriefing op het departement van Buitenlandse Zaken in Den Haag over MINUSMA, de vredesoperatie van de Verenigde Naties in Mali. Kolonel der mariniers Joost de Wolf, hoofd militaire operaties, maakt de balans op. '46 doden. Dat is best veel. Tweehonderd gewonden.' Cynisch: 'Peacekeeping. But there is no peace to keep.'

Dicht op de huid

Toen de filmmaker vernam dat Nederland weer ging deelnemen aan een vredesoperatie, wilde hij het proces dicht op de huid zitten. Hij was nieuwsgierig naar de dynamiek. 'Hoe werkt het? Welke belangen staan er op het spel?' Dat hij de beraadslagingen mocht bijwonen, was niet vanzelfsprekend. Het hielp dat hij in 2012 Gesneuveld had gemaakt, over de Nederlandse slachtoffers van de missie in Uruzgan. 'Dat hadden we geserreerd gedaan, chic.' Na lang wachten, kreeg hij een telefoontje van Defensie: we hebben iemand voor je gevonden.

Joost de Wolf, voormalig bataljonscommandant bij de mariniers, kende Afrika. Hij had leiding gegeven aan een amfibische eenheid van de Franse marine in onder meer Senegal, Ivoorkust en Gabon. Hij was de persoon op de positie die Nederland verzekerde van militaire invloed. Bert Koenders, huidig minister van Buitenlandse Zaken, was destijds al hoofd van de vredesmacht.

Wat De Wolf na zijn aantreden aantrof, stemde hem niet vrolijk. Het hoofdkwartier, gevestigd in een hotel, was slechts van negen tot vier bereikbaar. Diensten zaten verspreid over zes verdiepingen. In het noorden waren er te weinig patrouilles. De kwaliteit van de deelnemende contingenten verschilde nogal. De Wolf: 'Tsjadiërs dachten bijvoorbeeld dat zolang je harder reed dan 90 kilometer per uur, je niet kon worden geraakt door een bermbom. Nigerijnen hadden wapens waarvan het merendeel niet werkte.' Het moest effectiever, slagvaardiger, vond hij. Het hoofdkwartier werd permanent bemand, diensten bij elkaar gezet. Een sterkere aanwezigheid van de VN in het noorden was in voorbereiding.

(Tekst gaat verder onder foto)

Uit De Missie

De Wolf bezoekt het kampement van het contingent uit Tsjaad. De manschappen mogen van hun superieuren niet meer naar buiten, nadat zeventien Tsjadiërs bij terroristische aanslagen om het leven zijn gekomen. Hun kolonel zegt: 'Daar is een soldaat voor geboren. Om het lijden te verdragen.' De Wolf reageert: 'Daarom komen we ook bij elkaar. Om een eind te maken aan het lijden. En een begin te maken met het geluk. Want uiteindelijk is dat beter dan lijden.'

De Missie, de documentaire die Robert Oey maakte over de Nederlandse bijdrage aan de VN-missie in Mali.

Oey: 'Voor mij is dat een sleutelscène in de film. Hoe Joost hier reageert. Niet-Nederlands. Niet gelijk zeggen: 'Nou, jongens, kom op, naar buiten.' Maar een antwoord met zwier, met gevoel voor andere culturen.'

De vlam was kort daarvoor in de pan geslagen. Op 24 mei 2014 viel het Malinese leger de plaats Kidal in het noorden binnen. Opstandige Toeareg hadden het gouvernementsgebouw bestormd. De aanval was binnen 20 minuten voorbij. Het leger sloeg op de vlucht na grote verliezen.

De Wolf: 'De situatie was ineens heel anders. Na het vertrek van de Malinezen was een machtsvacuüm ontstaan. Jihadisten grepen hun kans. Zij waren degenen die veel slachtoffers maakten onder onze troepen.

'In die periode begon ik na te denken over het mandaat van de VN. Noch van de Toeareg, noch van de Malinezen hadden we last. Alleen extremistische groeperingen als Ansar al Dine en AQIM deden ons pijn. Ik wilde daarom zo veel mogelijk bij het Franse leger aansluiten. Eenheden daarvan mogen wel achter terroristen aan. Ik wilde die logistieke steun bieden: wegcontroles, gebieden afsluiten. Daar was binnen de VN veel weerstand tegen. We zouden zo geweld faciliteren. Maar hoe ver ik wel kon gaan, dat heb ik nooit gehoord.'

Legitimiteit

Oey: 'Er zijn veel vragen over de legitimiteit van het mandaat. Er zit een kenmerkend fragment in de film: een krijgsheer stelt tegenover Joost vast dat het de VN om terroristenbestrijding te doen is. De VN zijn in Mali niet neutraal maar werken samen met de regering in Bamako. Voor het gemak worden alle tegenstanders van het regime maar terroristen genoemd. Het mandaat ontkent het bestaan van de Toeareg-onafhankelijkheidsbeweging. Daarmee legt deze krijgsheer de vinger op de zere plek.'

De Wolf: 'Als militair zeg ik natuurlijk niks over legitimiteit. We hebben wel een keer het vuur moeten openen. Bengaalse VN-troepen probeerden tijdens gevechten tussen rebellen en partijen gelieerd aan het leger vrouwen en kinderen weg te halen uit een dorp. We hadden herhaaldelijk laten weten dat we eraan kwamen. Er kwam toch een raket van de opstandelingen neer, op 50 meter van onze troepen. Toen de eenheid die had gevuurd de wapens begon te herladen, hebben onze Apache-helikopters het onderdeel uitgeschakeld. Daarna volgden demonstraties tegen de VN, er werd met molotovcocktails gegooid. Daar hebben we opnieuw geschoten, weer met doden als gevolg. Maar dat was allemaal binnen ons mandaat. We waren echt in gevaar.'

De Wolf: 'Die adviseur was er nog maar net en dacht het ei van Columbus te hebben. Dat schoot me in het verkeerde keelgat.'

Oey: 'Ik wilde in deze scène iets laten zien van het verschil in bloedgroepen.'

De Wolf: 'We hadden ook te maken met teams van medewerkers uit New York die voortdurend werden ingevlogen. Er waren veel klachten. We zouden te weinig doen, er gebeurt niks, waar zijn jullie, er vallen te veel doden. We moesten heel Noord-Mali maar gaan controleren - met elfduizend manschappen, in een gebied dat groter is dan Frankrijk. Een onmogelijke opdracht. Dat legden we uit, maar de delegaties waren nog niet vertrokken of nieuwe instructies kwamen al binnen.

Uit De Missie

De Wolf ontmoet in Mali een civiel adviseur van Buitenlandse Zaken. Die vraagt om veel beter 'informatiemanagement' en herschikking van de betrokken diensten. De Wolf is obstinaat. 'Het antwoord is nee. Dat gaan we niet doen.' De diplomaat: 'Oké.' De Wolf: 'Op termijn wellicht.' 'Hoe bedoel je? Op welke termijn dan?' 'Niks op welke termijn.'

Wespennest

'Ik realiseer me dat het allemaal nogal negatief klinkt, maar het moet me echt van het hart dat ik de VN toch heb ervaren als organisatie die oprecht iets van een land wil maken. Het is zeker niet perfect, maar zie maar eens een club te vinden die bereid is zich in een wespennest als Mali te begeven en zich voor lange tijd te engageren. Vergeet niet dat wij zelf de Verenigde Naties zijn. Als er iets niet goed functioneert, dan moeten wíj een oplossing zoeken. En zeker niet aan de kant gaan staan met de mededeling dat zij iets verkeerd doen.'

Oey: 'Ik maak deze film voor een Nederlands publiek, mijn interesse richtte zich vooral op hoe wij het doen daar. In al die gesprekken die ik bijwoonde, viel me telkens op dat Buitenlandse Zaken met nul idee deze missie moet zijn ingestapt. De ambassade in Bamako weet heel goed wat er in Mali moet gebeuren om het land weer op de rails te krijgen. Projecten voor onderwijs, economie, integratie. MINUSMA is een geïntegreerde operatie: militair én civiel. Maar sinds we deel uitmaken van die missie heeft Directie Veiligheidsbeleid van BuZa de boel overgenomen en is het grote verhaal uit het zicht geraakt. Ik denk dat in Nederland maar weinigen begrijpen waarom we in Mali zijn. Terwijl daar misschien wel meer voor te zeggen is dan nu ook in Syrië bommen te gaan gooien. Maar de VVD roept nu al dat we weggaan uit Mali.'

De Wolf: 'Om een land veilig te krijgen is meer nodig dan alleen maar militairen en politie.'

Oey: 'Wat Joost nu zegt, is de kern. Maar moet niet iemand van Buitenlandse Zaken dit verhaal vertellen?'

De Wolf: 'Je moet de mensen daar perspectief bieden. Anders worden ze onzeker. Dan krijg je de terechte vraag: waar ben jíj over vier jaar?'

Zelf vertrok hij twee maanden eerder dan voorzien. Hij rekende als marinier op een baan als defensieattaché in Parijs, er kwam iemand van de landmacht. Hij belandde in Londen, waar hij meewerkt aan het opzetten van een flitseenheid van het Britse leger. Is de andere post een sanctie voor zijn kritische opstelling? 'Nee, dat geloof ik niet. Het is alleen niet gelopen zoals ik had verwacht.'

De Missie van Robert Oey is vanaf 3/3 in Nederlandse filmtheaters te zien.

Robert Oey

Robert Oey (1966) maakte eerder films over Defensie. In 2012 ging Gesneuveld in première, over Nederlandse soldaten die tijdens de missie in Uruzgan om het leven zijn gekomen. Vorig jaar was Vandaag kopen we een vliegtuig te zien, over de aanschaf van de Joint Strike Fighter en het gelobby achter de schermen. Oey regisseerde in 2010 de bioscoopfilm De Leugen, een muzikale documentaire over de paspoortaffaire rond Ayaan Hirsi Ali. Voor het tv-programma Noorderlicht maakte hij drie wetenschappelijke documentaires.


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden