De fictieve verslaggevers van Hakkie-Tikkie

Reconstructie

Via een Haags sportpersbureau zijn nepinterviews en verhalen van fictieve auteurs in bladen in Qatar, Engeland én Nederland beland. Hoe kon dit gebeuren?

Deze WK voetbalspecial van 18 juni 2010 staat vol verhalen van de niet bestaande Kevin McCarthy. Deze naam staat bij interviews met onder anderen Keisuke Honda en Ronaldo. Foto .

De drukker kijkt hem vragend aan. 'Hoeveel voetbalkrantjes heb je nodig?' Beginnend sportjournalist Martin van Zaanen, midden twintig, heeft geen idee. 'Doe maar 20 duizend.'

Als Van Zaanen (1972) het lokale voetbalblad Hakkie-Tikkie lanceert, vol eigen verhalen, denkt hij meteen groot. Al snel ligt de gang van zijn ouderlijk huis bezaaid met metershoge stapels kranten. Samen met zijn vader rijdt de jonge ondernemer wekelijks naar Haagse kantines en bouwketen, om zijn blaadje te slijten.

Van Zaanen, een vriendelijke, gezette jongen met een vet Haags accent, voelt goed aan wat zijn lezers willen: korte interviews en verrassende rubrieken. Zo trekt hij de aandacht van weekblad Den Haag Centraal en van Nieuwe Revu, waar hij als freelancer aan de slag gaat.

Gat in de markt

Terwijl veel collega's bezig zijn met 'leuke stukkies tikken', gaat hij daarnaast op zoek naar manieren om geld te verdienen. Met bewondering ziet hij hoe dorpsgenoot Rodger Linse succes boekt met verhalen over topvoetballers. Dat is een groeimarkt, beseft de voetbalverslaggever: spelers als Cristiano Ronaldo krijgen steeds meer de status van een filmster. Wereldwijd snakken bladen naar vlot geschreven verhalen over beroemde sporters, compleet met foto's van hun sportwagens en sexy vriendinnen.

Stel dat hij, Martin van Zaanen, een netwerk kan bouwen met verslaggevers die toegang hebben tot vedettes? Met een flinke dosis lef en ondermingszin waagt hij de gok, schraapt wat geld bij elkaar en reist namens 'Hakkie-Tikkie Media' de wereld rond om contact te leggen met uitgevers en sportverslaggevers.

Allan Olsen, chef sport van de Deense tabloidkrant Ekstra Bladet (oplage: 70 à 80 duizend) ziet in 2009 wel brood in de serie interviews met internationale topspelers die Van Zaanen aanbiedt. De Nederlander heeft naar eigen zeggen 'een netwerk van buitenlandse freelancers die grote competities op de voet volgen'. De rechten op hun interviews verkoopt Van Zaanen met 'wat winst' door.

Spits publiceerde twee interviews van 'Oscar Rodriguez, een auteur die is verzonnen door sportverslaggever Michael Qureshi.Eén daarvan is het vraaggesprek met Ronaldo dat eind augustus 2009 in Spits verscheen. De auteursnamen boven dat verhaal: Rodriguez én Qureshi. Foto .

Het lijkt een buitenkansje voor de Deense krant. Relatief goedkope verhalen over topvoetballers, die kan Ekstra Bladet goed gebruiken om de oplagedaling van de laatste jaren te stoppen. Olsen koopt de exclusieve publicatierechten voor Denemarken.

Rond die tijd hapt ook Veronica Magazine toe. Het tijdschrift (oplage: 1 miljoen) heeft geen sportredactie en maakt graag gebruik van het Haagse bureau. Van Zaanen schrijft zelf voor het blad - zo reist hij naar Arjen Robben in München - en levert verhalen uit zijn netwerk. Het tijdschrift publiceert in augustus 2009 via hem een interview van verslaggever 'Kevin McCarthy' met Wayne Rooney en Steven Gerrard, vooruitlopend op Nederland-Engeland. In juni 2010 vult zijn bedrijfje een groot deel van een WK-special in het Veronicablad. Dat staat vol interviews met sterren als Robinho en Messi, geschreven door 'Kevin McCarthy' en ene Daniël Ruiz.

Van Zaanens bedrijf floreert, dankzij een gat in de markt. De vraag naar interviews met topspelers groeit, terwijl het aanbod afneemt. Vedetten kiezen er steeds meer voor alleen hun verhaal te doen tijdens persconferenties. Daar zeggen ze weinig spannends, want iedere rel kan hun sportcarrière schaden. Wat ze zeggen, wordt tot vervelens toe gerecycled en dat valt nauwelijks op. Toch ziet Hakkie-Tikkie steeds kans om met iets nieuws op de proppen te komen.

Eerste scheurtjes

Begin 2011 ontstaan de eerste scheurtjes in de geloofwaardigheid van het sportpersbureau. Van Zaanen verkoopt het Engelse Sport Magazine een vraaggesprek met de Spaanse topvoetballer Cesc Fabregas, net na zijn overstap van Arsenal naar Barcelona. Het artikel, geschreven door 'Oscar Rodriguez', bevat een pikante uitspraak: Fabregas wil eindelijk bij een club spelen die kans maakt op prijzen. Wat blijkt? De middenvelder zegt dat hij sinds de transfer geen enkel interview heeft gegeven. Het blad roept Hakkie-Tikkie ter verantwoording, maar krijgt te horen dat auteur 'Oscar Rodriguez' waarschijnlijk is terugverhuisd naar Zuid-Amerika, naar een onbekend adres.

Eind 2011 gaat het opnieuw mis. Spaanse journalisten zijn verbijsterd als het Qatarese tijdschrift Doha Stadium Plus een groot interview met Barcelona-trainer Pep Guardiola publiceert. De coach geeft uit principe alleen persconferenties. Al snel stuurt de club een verklaring rond: dit interview heeft nooit plaatsgevonden.

In de Spaanse krant El Periodico erkent Van Zaanen, die dit stuk heeft geleverd, dat het geen echt interview was. Volgens hem was het een compilatie van citaten die Guardiola in drie jaar heeft uitgesproken. De auteur van het verhaal , 'Jim Grondstra', is niet te traceren. Het is niet het eerste stuk van hem dat zijn bedrijfje verkocht: 'Jimmy Grondstra' heeft twee jaar eerder een 'vraaggesprek' met deze trainer gepubliceerd in Canada.

Een mooie valse naam

Jimmy Grondstra bestaat niet. Het is een pseudoniem dat in die tijd wordt gebruikt door een groepje Haagse sportverslaggevers. Ronald Mooiman is een van hen, hij schrijft onder valse naam voor Den Haag Centraal (DHC) omdat hij ook freelancer is bij Algemeen Dagblad/Haagsche Courant. Zo omzeilt hij het verbod om bij te klussen bij de grote concurrent.

Mooiman doet het omdat hij geld nodig heeft. De oplossing is hem aangereikt door DHC-collega Martin van Zaanen: 'Ronald, ik weet een mooie valse naam voor je, een combinatie van de namen van twee vrienden: de een heet Jimmy, de ander Grondstra.'

In het weekblad verschijnen tientallen verhalen van Grondstra. Die zijn grotendeels van Mooiman, maar niet allemaal. En hij is alleen actief in de regio; dat er verhalen van deze fictieve auteur in buitenlandse bladen staan ontgaat hem. Hij kan maar één andere persoon bedenken die in deze periode ook de naam Grondstra gebruikt: 'Ik weet bijna zeker dat Martin zelf ook onder dit pseudoniem publiceerde in Den Haag Centraal.'

Coos Versteeg, in die tijd hoofdredacteur van DHC, heeft geen moeite met de valse naam. Die is noodzakelijk omdat het AD 'krampachtig doet over het combineren van werkgevers'. Misschien wel omdat Versteeg net is vertrokken bij de concurrent en nu ex-collega's benadert. Hij weet dat Mooiman zichzelf Grondstra noemt maar merkt niet dat anderen die naam ook gebruiken. Alle sportverhalen komen binnen via Van Zaanen, die contact met de auteurs onderhoudt.

Bom barst

Na de rel over de verzonnen interviews met Fabregas en Guardiola concentreert Van Martin van Zaanen zich op de Nederlandse markt: boeken over het EK, WK en het amateurvoetbal, en sportverhalen in de Haagse editie van het Algemeen Dagblad. Later gaat hij ook aan de slag bij het tweemaandelijkse blad 90 Minutes (oplage: 30.000) en een glossy tijdschrift over Ajax, 1900 Magazine (betaalde oplage: 16.500). Collega's mogen hem graag, ze waarderen zijn vlotte pen en zijn liefde voor de sport.

De bom barst alsnog in december 2015, in Denemarken. Dan geeft de prominente sportverslaggever Michael Qureshi toe dat hij al jarenlang valse buitenlandse namen gebruikt in verhalen. De aanleiding is een interview met topspits Gonzalo Higuaín, dat hij samen met een 'Italiaanse journalist' publiceert. Dat vraaggesprek heeft nooit plaatsgevonden, verklaren de speler en zijn club Napoli. Kort daarna blijkt dat de Italiaanse co-auteur niet bestaat.

Qureshi rommelt stelselmatig met namen, bij de tabloidkrant Ekstra Bladet en zijn volgende werkgever, het chique krantenbedrijf Berlingske Media. De ene keer voert hij fictieve journalisten op als co-auteur, de andere keer citeert hij ze in verhalen. Volgens de Deen bestaan zij wel, maar zijn het pseudoniemen. Hun 'echte naam' verzwijgt hij, zelfs voor de hoofdredactie. Het is reden voor ontslag en grootschalig onderzoek. De voorlopige conclusies: Qureshi had een levendige fantasie, hij verzon geregeld bronnen. Valse namen die hijzelf noemde, zoals 'Francesco Pierini' en 'Oscar Rodriguez', blijken het topje van de ijsberg. Ook co-auteurs als 'Patrick Wong' en 'Kevin McCarthy' zijn onvindbaar. Ze bestaan niet, daarvan zijn de Denen inmiddels overtuigd.

Bladen uit Tsjechië, Zuid-Afrika, Japan, Canada en allerlei andere landen behoorden tot de grote klantenkring van het Haagse sportpersbureau Hakkie-Tikkie Media. Ook daarin duiken artikelen van de fictieve Oscar Rodriguez op. Foto .

Hakkie-Tikkie staat nu ook in de schijnwerpers. De verzonnen namen van verslaggever Qureshi duiken op in allerlei WK-verhalen die Ekstra Bladet in 2010 heeft gekocht bij Van Zaanen. Die zijn geschreven door 'Oscar Rodriguez', 'Kevin McCarthy' en anderen. De tabloidkrant trekt zestien verhalen van hem terug, andere Deense media volgen dat voorbeeld.

Terwijl de problemen zich opstapelen, zegt Van Zaanen telefonisch dat hij het overzicht is kwijtgeraakt toen zijn bedrijf succesvol werd. De journalist biedt aan de komende dagen naar oude e-mails en bonnetjes te zoeken, en daarna openheid van zaken te geven in een interview. Met sommige van zijn 'vijftien à twintig freelancers' had hij naar eigen zeggen nooit contact. Alles ging 'via tussenpersonen', verslaggevers als Rodriguez en McCarthy heeft hij voor zover hij zich kan herinneren nooit gesproken.

Als sommige namen niet kloppen, dan spijt Van Zaanen dat. 'Mijn veronderstelling was altijd dat ze echt waren, net als de inhoud van de verhalen. Dat kun je naïef noemen.' Volgens hem wisten klanten wel dat Hakkie-Tikkie geen exclusieve interviews leverde, maar bij elkaar gesprokkelde citaten. Zelf zou hij nooit een pseudoniem hebben gebruikt.

Schade

Al snel wordt meer duidelijk over de omvang van de schade. In Nederland hebben Veronica Magazine en dagblad Spits stukken geplaatst van fictieve auteurs, van 2009 tot 2012. Daar blijft het niet bij: In 1900 Magazine staat in februari 2014 een interview met Zlatan Ibrahimovic, door 'Francesco Pierini', die de aanvaller bij Parijs zou hebben ontmoet. Van Zaanens naam staat er ook boven, als vertaler en bewerker. Bij zijn andere werkgever, 90 Minutes, duiken in 2014 twee niet-bestaande verslaggevers op: 'Kevin McCarthy' en 'Patrick Wong'.

De belofte opheldering te verschaffen komt hij niet na. Vlak van tevoren zegt de journalist zijn afspraak met de Volkskrant af, per e-mail. Hij voelt niet de verplichting zijn administratie te laten zien en heeft niets toe te voegen aan eerdere verklaringen. De telefoon neemt hij niet meer op.

Een bezoek aan zijn privé-adres leidt tot niets, behalve de constatering dat stickers en naambordjes van Hakkie-Tikkie nog altijd prijken op zijn voordeur in Scheveningen. Van Zaanens doet open, gekleed in een donkerblauw Adidas-trainingspak, maar hij oogt gespannen en blijkt niet bereid vragen te beantwoorden. Hij stelt voor schriftelijk te reageren.

Het glossy tijdschrift over Ajax 1900 Magazine plaatste begin 2014 een groot interview met Zlatan Ibrahimovic, van 'Francesco Pierini', vertaald en bewerkt door Martin van Zaanen. De naam Pierini is verzonnen door de Deense journalist Michael Qureshi. Foto .

Zolang hij zwijgt, zijn er losse eindjes, zoals de link tussen hem en de Deen Qureshi en de vraag of Nederlandse afnemers niet alleen verzonnen auteursnamen hebben gepubliceerd, maar ook fictieve interviews. Stukken die Hakkie-Tikkie over de grens verkocht doen het ergste vrezen.

Oud-collega Ronald Mooiman, alias Jimmy Grondstra, vindt het vreselijk dat hij betrokken is geraakt bij een internationale rel. 'Ik vind het bijzonder dat deze naam de hele wereld over is gegaan, daar wist ik niets van. Achteraf is het onhandig dat we een pseudoniem hebben gebruikt in Den Haag. In principe zit je toch te liegen als je dat doet, maar ik heb het steeds verteld aan mensen die ik interviewde.'

In de twee weken na de ontmoeting bij zijn voordeur laat Van Zaanen niets meer van zich horen, ondanks talloze pogingen hem nogmaals te spreken. Op een e-mail met allerlei vragen komt nooit een antwoord.

Dit 'exclusieve interview' met trainer Pep Guardiola heeft volgens Barcelona nooit plaatsgevonden. De auteur 'Jim Grondstra', bestaat niet. Foto .

Reacties

Johan van Boven, ex-sportverslaggever Spits, thans chef sport bij Metro

Het verhaal over Ronaldo kan ik me niet goed herinneren, dat over Messi wel. We zagen het als een mooie gelegenheid om een interview met een internationale superster in Spits te publiceren. Het is spijtig dat het hoogstwaarschijnlijk om een nepinterview gaat. Achteraf is het vrij onlogisch, wellicht zelfs naïef een verhaal af te drukken van iemand die je niet kent.'

Rens Muller, voormalig hoofdredactielid Veronica Magazine

Alle contacten met buitenlandse sportauteurs verliepen via Van Zaanen, ik sprak ze nooit. Het zou kunnen dat interviews die we via hem publiceerden, eigenlijk gerecyclede citaten uit persconferenties waren. Een auteursnaam is maar een naam, het belangrijkste is dat iets echt is gezegd. Ik ben wel ontzet over het nieuws dat sommige artikelen mogelijk verzonnen zijn. Dat zou pijnlijk zijn, ik ben te goeder trouw geweest.'

Joost de Jong, hoofdredacteur 90 Minutes en chef-redacteur van 1900 Magazine

Ik heb recentelijk contact opgenomen met Van Zaanen. In de verhalen die we via hem publiceerden kloppen de auteursnamen deels wel en deels niet. Dit vind ik heel erg, het is een journalistieke doodzonde. Vertrouwen is belangrijk in dit vak, maar ook de zwakke schakel. Ik ben naïef geweest, voortaan wil ik van al mijn auteurs de gegevens hebben en hun paspoort zien. Hoe dit is gebeurd, en hoe vaak, is een interne zaak.'

Casper Postmaa, Den Haag Centraal

Sinds ik hoofdredacteur van DHC ben, begin 2014, schrijven alle verslaggevers onder eigen naam. Wat onder mijn voorganger is gebeurd, stukken publiceren onder het pseudoniem Jimmy Grondstra, keur ik af.'

Steven Kooijman, ex-hoofdredacteur Voetbal Magazine, lid hoofdredactie maandblad ELF Voetbal

Het is mega-naïef dat bladen interviews met sterren als Messi kochten bij Van Zaanen. Zo'n stuk is te mooi voor woorden. Met pseudoniemen heb ik minder moeite. Toen ik hoofdredacteur was bij Voetbal Magazine, waren er ook auteurs die een valse naam gebruikten, om problemen met werkgevers te vermijden. Ik vond het prima, als ik zeker wist dat ze een speler hadden gesproken. Zelf heb ik rond 2006 een paar keer onder pseudoniem gepubliceerd, in het Belgische blad Menzo.'

Lisbeth Imbo, De Morgen

De hoofdredactie van De Morgen betreurt dat dit is gebeurd. Aangezien dit plaatsvond voor wij aan het roer kwamen, is moeilijk te achterhalen hoe het precies in zijn werk is gegaan. Zeer zeker is er vanuit de redactie te goeder trouw gehandeld.'

Meer over