Recensie Andrej Platonov: Verhalen

De fenomenale verhalen van Platonov zijn schitterend vertaald ★★★★★

De mens maakt zichzelf langzaam overbodig, zei Platonov een eeuw geleden. Zijn verhalen zijn nog altijd onmisbaar – en nu schitterend vertaald.

Beeld Typex

Andrej Platonov: Verhalen. 

Fictie

★★★★★ 

Uit het Russisch vertaald door Aai Prins. 

Van Oorschot; 800 pagina’s; € 50,-.

Hij begon als overtuigd voorvechter van de revolutie, Andrej Platonov. Hij noemde zichzelf op 19-jarige leeftijd een ‘proletarische schrijver’ en was zelfs enige tijd partijlid. Hij werkte zijn eerste jaren op het Russische platteland als zelfopgeleid landverbeteraar. In zijn geboortestreek rond de Zuid-Russische stad Voronezj waren de landbouwgronden verpieterd en moerassig geworden doordat de plaatselijke boeren in de Eerste Wereldoorlog en de burgeroorlog waren gesneuveld of verweesd. Platonov moest ervoor zorgen dat de verschrikkelijke hongersnoden die het gebied teisterden tot het verleden gingen behoren. 

Hij was niet hoogopgeleid, een soort elektromonteur. Zonder duidelijk plan, zonder ruggesteun van de plaatselijke bureaucratie, maar met ongehoorde toewijding en energie wist hij de reeks misoogsten te keren. Hij activeerde de gemeenschap, herstelde en verbeterde waterwerken en legde drainagesystemen aan. De bezorger van zijn verzameld werk merkt droogjes op dat Platonov 600 duizend boeren redde van de hongerdood. Lees dat nog eens over. Zoals de rampen toen van een ongelofelijke orde waren, waren de wonderen dat blijkbaar ook.

Terwijl hij die landbouwgronden probeerde te redden, begon hij verhalen te schrijven. Die waren vanaf het eerste begin onconventioneel, en werden niet altijd gepubliceerd. Uit een briefje aan een tijdschriftredacteur, die hem blijkbaar net had geweigerd, klinkt onmiddellijk zijn unieke stem (hij was toen 21):

‘Ik weet dat ik een van de meest onbeduidende personen ben. Dat is u vast niet ontgaan. Maar ik weet ook dat hoe onbeduidender een wezen is, hoe dierbaarder het leven hem is, omdat hij het minder dan wat ook verdient. U bent valide, waardige personen. Voor u is menszijn niets bijzonders, maar voor mij is het iets uitzonderlijks, een feest.’

Dit was lang voordat hij zijn paar grote meesterwerken zou schrijven. En lang voordat Stalin hem een hufter zou noemen, waardoor hij nauwelijks meer kon publiceren, en zijn 15-jarige zoon naar een kamp boven de poolcirkel werd gestuurd om hem te pesten. Hij bleef lang werkzaam als zelfopgeleid ingenieur, werd nog eens naar een ander rampgebied gestuurd om dat te redden en registreerde een belangrijk patent voor professionele weegschalen, gebaseerd op kwartstechnologie. Een unieke figuur. Hij eindigde zijn leven als conciërge van een appartementencomplex, waar hij elke morgen de binnenplaats veegde.

Dezelfde Platonov wordt door velen – Joseph Brodsky bijvoorbeeld – beschouwd als de grootste Russische literator van de 20ste eeuw. Zijn verhalen en korte romans zijn nu verzameld in een deel van de Russische Bibliotheek van uitgeverij Van Oorschot. Het merendeel is nooit eerder vertaald.

Strijd tegen de stupiditeit

Hoewel dus begonnen als overtuigd revolutionair, raakte Platonov al snel teleurgesteld in de resultaten van de revolutie. Die teleurstelling leidde er niet toe dat hij de revolutie afzwoer en het communisme probeerde te ontmaskeren, of liberaal werd. Het leidde tot een onmiddellijke, nietsontziende overdenking van de aannamen die ten grondslag lagen aan bijna alle moderne politieke ideologieën: het geloof in vooruitgang, ratio en wetenschappelijkheid. Het idee dat de mens de natuur, en daarmee de destructieve aard van de natuur en die van hemzelf, zou kunnen overwinnen door ratio en wetenschap.

Daarom strijden zijn personages bijna altijd even hard tegen de elementen als tegen de stupiditeit van de gemeenschap. Voor Platonov is de stupiditeit van de mens niets meer dan de zoveelste openbaring van de destructiviteit van de natuur.

Hij is de chroniqueur van vooruitgangscatastrofen. Technologische vooruitgang beloofde een einde te maken aan menselijke pijn, misoogsten en ziekten. Zware, uitputtende arbeid zou onnodig worden. Welvaart en comfort in het bereik van iedereen. Maar die technologische kennis bleek in handen van idioten en sadisten ook tot nooit geziene rampen te kunnen leiden: oorlogen, systematische onderdrukking of indirecte vernietiging door uitputting van grondstoffen – zoals was gebeurd in de oude beschaving die in het verhaal De etherbaan wordt opgegraven uit de Siberische toendra. Die beschaving had een hoog ontwikkelingsniveau gekend, maar men kwam tot de conclusie dat ze ‘leefden dankzij de verwoesting van de planeet’. Let op, dit verhaal komt uit 1927.

Maar zelfs als technologische kennis op een rationele en zinvolle manier gebruikt zou worden, moest dat wel leiden tot het einde van de mens. De mens was zelf immers een fundamenteel irrationeel wezen en zou door de op ratio gebaseerde technologie worden voorbijgestreefd. De wetenschappelijke vooruitgang had geen andere mogelijke uitkomst dan het nutteloos verklaren van de mens. De overwinning van de ratio wees de weg naar het paradijs, maar om dat paradijs te bereiken zou de mens zijn menselijkheid moeten verwerpen, of zichzelf moeten reduceren tot het tragische overblijfsel van een afgedane levensvorm.

Dit was de paradox die Platonov ontwaarde in de triomfantelijke vooruitgangsretoriek van de Sovjet-Unie. Zijn thematiek was altijd dezelfde: hoe de moderniteit de mens probeerde te redden door haar nutteloos te verklaren.

Tegendraadse stijl

Platonovs genadeloze filosofische blik wordt ondersteund door zijn wonderlijke, tegendraadse stijl. Zijn woordgebruik is eigenzinnig, vol onverwachte combinaties en kleine afwijkingen van de conventie. Iedere zin is bedoeld om te slaan, iedere alinea een spoedcursus eelt op je ziel. Het is verbijsterende, schitterende literatuur.

Als vertaler moet je bij ieder bijvoeglijk naamwoord en bij iedere afwijking van de gebruikelijke woordvolgorde op je hoede zijn. Toch lezen deze verhalen natuurlijk en vanzelfsprekend en komt Platonovs unieke stemgeluid als vanzelf naar voren. Je hoeft maar een pagina open te slaan of je komt een man tegen die ‘in hoger sferen is door de nobelheid van zijn onuitgesproken ontdekkingen’. Wat moet vertaler Aai Prins nog meer doen om de Martinus Nijhoffprijs te krijgen?

Ik ben blij dat ik niet elke dag Platonov hoef te lezen, maar ik zou armer, dommer en ongelukkiger zijn als ik het nooit zou doen. Wees bereid.

Platonov: Verhalen. Beeld Van Oorschot

Boekenchef Wilma de Rek: ‘Een roman is goed als je erin wilt blijven wonen’

Op allerlei manieren over boeken schrijven, daar is de boekenredactie van de Volkskrant de hele dag mee bezig. Maar hoe kiezen zij welke boeken uit het enorme aanbod worden behandeld, en hoe bepaal je wat goed en slecht is? Boekenchef Wilma de Rek: ‘Een roman is goed als je erin wilt blijven wonen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden