Recensie De fantastische meneer Willughby

De fantastische meneer Willughby: Gebrek aan bewijsmateriaal maar toch een ingenieus soortement substituut biografie ★★★★☆

De eerste echte ornitholoog, Francis Willughby, heeft een onderhoudende biografie gekregen die een liefdesroman doet vermoeden. Het gebrek aan primair materiaal heeft auteur Tim Birkhead op ingenieuze wijze opgelost.

Beeld Leonie Bos

Nog nooit had ik over Francis Willughby gehoord. Toen ik Tim Birkheads biografie van hem in handen kreeg, greep ik naar de Encyclopedia Britannica om wat meer over hem te weten te komen. Ik zocht vergeefs, Francis Willughby had daarin geen eigen lemma. En dat terwijl hij volgens zijn biograaf Tim Birkhead de eerste echte ornitholoog was. Mij bleek al snel dat de Encyclopedia Britannica wel een groot artikel bevat over John Ray, de beste vriend en collega van Willughby. Ray is met de eer gaan strijken die ook Willughby toekomt omdat Ray, voortbouwend op en puttend uit de aantekeningen van zijn vriend Francis, in 1676 in het latijn een baanbrekend boek over ornithologie publiceerde, waarvan in 1678 ook een Engelstalige editie verscheen. John Ray had weliswaar dat omvangrijke boek over ornithologie gepubliceerd als The Ornithology of F. Willughby, maar toch is Willughby altijd in de schaduw blijven staan van John Ray. In De fantastische meneer Willughby probeert Tim Birkhead dat nu recht te zetten.

Tim Birkhead: De fantastische meneer Willughby.

Classificatie natuurlijke historie

Francis Willughby werd in 1635 in Middleton geboren. Hij studeerde in Cambridge en Oxford, en in 1660 riep John Ray zijn hulp in bij plantenonderzoek. Met Ray reisde Willughby eerst diverse keren door Engeland om vogels, planten, insecten en vissen te bestuderen, en van april 1663 tot begin november 1664 maakte hij zelfs met Ray een reis door Europa waarbij ze Nederland, Frankrijk, Duitsland, Italië, Spanje en Portugal bezochten, ook weer met het doel om zoveel mogelijk zoölogische en botanische kennis op te doen. In december 1665 stierf de vader van Willughby, en Francis had geen andere keuze dan de leiding van diens landgoed op zich te nemen. 

Ray trok bij hem in, kreeg een toelage van zijn vriend Francis, en samen vervolgden de beide naturalisten hun studie van plant en dier, waarbij hun oogmerk was de hele natuurlijke historie te herzien en opnieuw te classificeren. Na hevige aandrang van familie en vrienden huwde Francis in 1668 met Emma Barnard. Met haar kreeg hij twee zoons en een dochter. Willughby, vaak al ernstig ziek geweest, kreeg in 1672 een longaandoening waarvan hij niet meer herstelde. Hij stierf op 3 juli 1672, 36 jaar oud. Zijn vriend John Ray kreeg een toelage van zestig pond per jaar en een salaris als leermeester van Willughby’s kinderen. Met Ray sprak Willughby voor hij stierf ook af dat die al hun onderzoek zou publiceren. En dat heeft Ray gewetensvol en consciëntieus gedaan, en daarom is hij met de eer gaan strijken die ook Willughby toekomt. Toen de moeder van Willughby die Ray altijd de hand boven het hoofd had gehouden stierf, heeft Emma Barnard, die Ray niet mocht, hem meteen het huis uit gegooid. Ray, ook zo’n notoire vrijgezel, huwde toen de jonge gouvernante van de kinderen Willughby en vestigde zich in het dorpje waar hij vandaan kwam, Black Notley. Daar werkte hij aan zijn befaamde publicaties over de ornithologie, de plantkunde, de insectenkunde, en de ichthyologie.

Je kunt hier een hele roman vermoeden. Twee vrienden die zo close met elkaar waren en samen verre reizen maakten en bar weinig zin hadden om, ondanks sterke aandrang van buiten, in het huwelijk te treden – wat kan hier anders in het spel zijn geweest dan een grote, maar wellicht nooit geconsummeerde liefde? Birkhead onthoudt zich zorgvuldig van enigerlei vorm van speculatie over de aard van beider verhouding. Hij kampte met het grote probleem dat er opmerkelijk weinig van Francis eigen brieven en aantekeningen en reisverslagen is overgeleverd. Hij gewaagt zelf van ‘frustrerend mager bewijsmateriaal’.

Verslag uit eerste hand

Meestal lossen biografen die met mager of geen bewijsmateriaal geconfronteerd worden, het probleem op door dan maar te grossieren in veronderstellingen hoe het naar alle waarschijnlijkheid is toegegaan in het leven van de gebiografeerde. Van Bachs leven bijvoorbeeld weten we verbluffend weinig en diens biograaf Christoph Wolff lost dat op met honderden zinnen die beginnen met: Het moet wel zo zijn dat Bach… Naar alle waarschijnlijkheid heeft Bach… Het kan bijna niet anders of Bach… Vermoedelijk heeft Bach… Mogelijk heeft Bach… Het ligt voor de hand dat Bach… et cetera. En zo sprokkelt hij een vuistdikke biografie bij elkaar die uit louter gissingen en veronderstellingen is opgebouwd. 

Birkhead gaat anders te werk. Die heeft een mooie, ingenieuze oplossing bedacht voor het chronisch gebrek aan primair bewijsmateriaal. Willughby heeft ooit een roerdomp ontleed. Hoe dat zijn beslag kreeg weten we niet, maar Birkhead ondervangt dat door uitvoerig te vertellen wat hem overkwam toen hij zelf een roerdomp ontleedde en wat hij daarbij te zien kreeg. Willughby bezocht de kathedraal van Gloucester met de beroemde fluistergalerij. Of Willughby bij die gelegenheid ook ervaring opdeed met het fluisteren, weten we niet, maar Birkhead vertelt wederom uitvoerig welke ervaringen hem ten deel vielen op die fluistergalerij. Bij alle plaatsen in Europa waar Willughby is geweest en die ook Birkhead bezocht, krijgen wij verslag uit de eerste hand van Birkheads eigen ervaringen aldaar. En omdat Birkhead goed kan schrijven en leuk kan vertellen, is, gebrek aan bewijsmateriaal ten spijt, toch een bijzonder onderhoudende biografie ontstaan, een soortement substituut biografie. Wie met veel plezier, zoals ik, het boek van Birkhead over het vogelei heeft gelezen, zal ook aan deze strikt genomen als biografie tekortschietende levensbeschrijving van Willughby veel genoegen beleven.

Tim Birkhead: De fantastische meneer Willughby – De eerste echte ornitholoog

Uit het Engels vertaald door Auke van den Berg, Olaf Brenninkmeijer en Rob Kuitenbrouwer. 

Atlas Contact; 365 pagina’s; € 34,99.

Op allerlei manieren over boeken schrijven, daar is de boekenredactie van de Volkskrant de hele dag mee bezig. Maar hoe kiezen zij welke boeken uit het enorme aanbod worden behandeld, en hoe bepaal je wat goed en slecht is? Boekenchef Wilma de Rek: ‘Een roman is goed als je erin wilt blijven wonen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden