INTERVIEW

De extra lading van strenge religie

Vandaag gaan twee films in première die zich afspelen in streng religieuze milieus. De maker van Kreuzweg, Dietrich Brüggemann, over waarom hij denkt dat strenge religie het juist nu goed doet in de bioscoop.

Beeld Filmstill Kreuzweg

De naam is veranderd, om juridische redenen. Maar het kerkgenootschap dat regisseur Dietrich Brüggemann (38) portretteert in zijn film Kreuzweg is hetzelfde waar hij en zijn zus, en tevens co-scenariste Anna, kortstondig toe behoorden. Hij was 12 jaar toen zijn vader besloot zich aan te sluiten bij de strenge Pius X-beweging. Brüggemann belandde plotseling in een wereld van biechten, vormsel en rechtlijnigheid.

'Het is een ingewikkelde familiegeschiedenis', verzucht hij in Filminstituut Eye in Amsterdam, aan de vooravond van de Nederlandse première van Kreuzweg. 'Gelukkig duurde het niet zo lang.' Veel meer wil de regisseur, die over elk ander onderwerp rap en graag praat, er niet over kwijt. Zijn ouders leven nog. Zijn vader is al oud, en zijn moeder wil hij niet met de film 'lastigvallen'. Je kunt Kreuzweg dan ook zien als een afrekening. In de film raakt een 14-jarig meisje hopeloos in de knoop door haar verlangen naar 'frivoliteiten' als het zingen van gospels en de strenge devotie die de kerk en haar moeder van haar vragen. 'Een strenge religieuze opvoeding waarbij ideeën belangrijker zijn dan mensen, is ook een vorm van misbruik', stelde zijn zus Anna bij de wereldpremière op de Berlinale - waar het duo de Zilveren Beer voor beste regie won.

Uiteraard, zegt Brüggemann in Amsterdam, slopen zijn eigen ervaringen in de film. 'Anna en ik hebben ook het vormsel gedaan. We kennen de rituelen, we weten hoe priesters praten. En onze familiedynamiek is terug te zien - de moeder in de film heeft wat trekjes van mijn vader. Volgens mij is dat de reden dat ze soms zo monsterlijk is - dat gebeurt nu eenmaal als je karaktereigenschappen en handelingen van een man aan een vrouw geeft.'

Toch was het niet zijn eigen jeugd die hem op het idee bracht, maar een lang interview met de Oostenrijkse regisseur Michael Haneke. 'Zijn rechtlijnige, ernstige, radicale manier van denken en praten deed me denken aan zo'n fundamentalistische priester. Hij laat je niet gaan. Hij speelt met je als een kat met een muis. En je hebt geen mogelijkheid het niet met hem eens te zijn.

'En toen viel het kwartje, een verhaal over katholiek fundamentalisme, met een 14-jarig meisje, in veertien episodes. Het klopt, dacht ik, dit klinkt als een film die geknipt is voor een filmfestivalcompetitie.'

Hij lacht er hartelijk om, maar er zit een kern van waarheid in. Niet in de laatste plaats omdat de rechtlijnige opvattingen rondom het geloof meteen de vergelijking oproepen met het wereldwijde fundamentalisme. Waar religie twintig jaar geleden over zijn hoogtepunt heen leek te zijn, zo vertelde Brüggemann in Berlijn, zo grijpen nu juist de extremistische vormen om zich heen: van de christenen in Amerika tot de Taliban. Het gaf zijn idee extra lading, vond hij.

Broederschap

De ultraconservatieve broederschap Pius X ontstond in 1988 toen aartsbisschop Marcel Lefebvre zonder toestemming van het Vaticaan vier bisschoppen wijdde. De groepering werd vervolgens geëxcommuniceerd. Gelijkheid tussen man en vrouw en godsdienstvrijheid bestaan niet volgens de beweging. In 2009 hief paus Benedictus echter de excommunicatie op, maar er ontstond veel commotie toen een van de vier bisschoppen een Holocaustontkenner bleek te zijn.

Behalve dat zij putten uit eigen ervaringen, verrichtten broer en zus Brüggemann veel internetresearch. 'De preek die de bisschop geeft, dat is een echte preek van de oprichter Marcel Lefebvre. Ik vond een vreselijke Duitse vertaling die ik heb opgeknapt. En de priesters zelf hebben een uitgebreide website met foto's, dus dat was een feestje voor het art department', zegt Brüggemann.

'Alle extremisten hebben dezelfde agenda: alles wat leuk is, is verboden', vertelt hij in Amsterdam. 'In de geschiedenis heb je steeds uitbarstingen van fundamentalisme. Als je kijkt naar wat Calvijn in de 16de eeuw deed in Genève, dat was ook een afschuwelijk regime waarin alles à la de Taliban verboden was. Compleet met mensen die je huis binnendrongen en de lengte van je rok controleerden en onderzochten of er niet te veel juwelen waren. Dat heeft niets meer met religie te maken.Er is een reden dat religies aan populariteit winnen, er kleven ook voordelen aan', benadrukt hij. De gemeenschapszin, de liefdadigheid: 'zijn' Maria vindt in Kreuzweg houvast in haar geloof omdat haar broertje ernstig ziek is. 'Dat aspect wilde ik ook laten zien.'

Kreuzweg bestaat uit veertien scènes die het lijdensverhaal van Christus vormen. Elke scène bestaat uit een 10 minuten durend shot waarin alles gebeurt. 'Ik gebruik het op de wijze van regisseur Roy Andersson. Ik aanbid die man. (Klik hier voor een interview met Andersson, red.). Alles wat zich buiten het frame afspeelt, bestaat niet. Ik wil het publiek niet als een puppy aan de lijn meenemen - kijk hiernaar en kijk nu naar dit. Ik laat het hele tableau zien en de kijker mag zelf beslissen. Wat me aan deze werkwijze fascineert, is dat als alles klopt het je meer en meer de film inzuigt, dat je niet kunt wegkijken. Het is alsof je als regisseur een goocheltruc doet, zonder dat je echt begrijpt hoe het werkt.'

Dat betekent wel dat elke scène uitentreuren werd gerepeteerd. 'Het fijne is dat de dialoog daardoor een soort automatisme krijgt. En dan wordt het meditatief. De acteurs vonden het heel uitdagend: het is veel frustrerender om de hele tijd te moeten stoppen voor een close-up bijvoorbeeld. Dat zuigt de energie uit een acteur.'

Zo topzwaar als Kreuzweg misschien klinkt, zo is de film niet. Brüggemann heeft een feilloos oog voor momenten die grappig zijn. 'Humor is waarheid en pijn', citeert hij zijn 'favoriete' scriptschrijvershandboek The Comic Toolbox. 'Ik kan me er echt over opwinden: het leven is zo grappig, waarom zou film dat niet zijn? En wat arthousefilms meestal doen, is de komische kant negeren. We zijn zo serieus, we willen prijzen winnen. Dus heeft Kreuzweg zeker geestige momenten die vooral ontstaan als de twee werelden botsen. Maar het is een lach die in de keel blijft hangen', aldus Brüggemann.

Beeld Filmstill Kreuzweg
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden