De Europeaan laat zich niet plooien

Hielden ze zich maar aan de feiten, de journalisten en wetenschappers die over de EU schrijven. In plaats daarvan publiceren ze soms pure agitprop.

De god Zeus in de stierengedaante ontvoert Europa. Porseleinen beeld uit Meissen, rond 1895. Beeld AKG/ANP

Voorheen waren boeken over Europa een garantie voor gegaap en bescheiden oplages. Dat van die oplages zal nog altijd kloppen, maar zelfs het thema Europa doet de emoties tegenwoordig oplaaien. Neem de drie titels Voorbij Fort Europa, Het vervloekte paradijs, De belofte van een ander Europa - stuk voor stuk willen ze betogen dat de Europese Unie een dikke onvoldoende krijgt. De Europese Unie zoals die nu functioneert, is dom, onmenselijk, en het moet allemaal heel anders.

Als het een politiek boek betreft zoals De belofte van een ander Europa, uitgegeven onder de paraplu van de PvdA-denktank Wiardi Beckman Stichting, mankeert daar niets aan. Politiek is normatief en wil de machine van de publieke zaak verbeteren. Problematisch wordt het Europadebat als de wetenschap en de journalistiek zich met de verbetering van het bestuur gaan bemoeien, terwijl ze toch heus een andere roeping hebben.

De waarheid spreken

Hun opdracht is waarheid spreken; ze mogen aanschuiven bij de machtigen, maar moeten met hun tengels van de maaltijd afblijven. Daar slagen ze matig tot slecht in. Mis loopt het vooral als ze hun gezag als waarheidsspreker inzetten om hun politieke idealen van meer gewicht te voorzien. Een sprekend voorbeeld is historicus Leo Lucassen, die nu met zijn collega Henk van Houtum in Voorbij Fort Europa een tienpuntenplan heeft geschreven voor betere migratie - lees: het recht op vrije migratie. Tienpuntenplannen komen inderdaad meestal uit de politiek, maar als het over Europa gaat, kijkt niemand ervan op dat de wetenschap zich ertegenaan bemoeit.

Krachtige gevoelens zijn in het spel, tegen racisme, tegen bommen op Syrië, tegen het in de ogen van de auteurs immorele EU-toelatingsbeleid. Als de geleerden hun boek als politiek pamflet hadden opgediend, was er weinig loos geweest. Maar net als in eerdere publicaties wordt de tekst gekruid met 'nuchtere feiten' en 'wetenschappelijke inzichten', terwijl we reeds op pagina 1 vernemen hoezeer concurrerende opvattingen gebukt gaan onder 'populistische framing'.

Leo weet het beter, zou mijn titel zijn geweest. Beter dan de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid bijvoorbeeld, die onlangs met drie andere gezaghebbende instituten een onderzoek uitbracht naar integratie en arbeidsparticipatie van de vorige golf vluchtelingen, die van de jaren negentig. Sleutelzin: 'Over geen enkele groep is een succesverhaal te vertellen.' Leo Lucassen meent op grond van hetzelfde rapport dat het resultaat 'gezien de startpositie en het gebrek aan netwerken eigenlijk niet slecht' is. Hier zijn we van de werkelijkheid ongemerkt in de wenselijkheid gegleden.

Lucassen werkt graag met grafieken, statistieken en plaatjes, waaronder een van het kleine Libanon, dat anderhalf miljoen vluchtelingen opneemt - een op vier Libanezen dus. Dit uiteraard ter vergelijking met het schandelijk tekortschietende Nederland. Dat Nederland tekortschiet kun je heel goed verdedigen, maar ik had, als we het over de behandeling van vluchtelingen hebben, toch graag willen lezen dat de Palestijnen die sinds 1948 in Libanon wonen nog altijd het Libanese staatsburgerschap wordt onthouden, en dat ze in tientallen beroepen nog steeds niet mogen werken. Ook vermeldt hij niet dat het leeuwendeel van de kosten van de vluchtelingenkampen wordt gedragen door de VN en de EU. Zo lust ik nog wel wat nuchtere feiten. In het wetenschappelijke milieu hoor ik weleens wat gebrom over mediaprofessor Lucassen. Waarom zijn er zo weinig collega-professoren mans genoeg om hem openlijk tegen te spreken?

Beeld nvt
Beeld nvt

Het vervloekte paradijs

Caroline de Gruyter schrijft voor NRC Handelsblad. Zij bundelde in Het vervloekte paradijs haar columns over Europa, waarin een veelgebruikt stijlmiddel is dat de EU de ratio vertegenwoordigt en de critici de emotie. Een variant op de nuchtere feiten dus. Ze is tegen 'romantische pleidooien' en 'nationale dromen', en voor meer rede en rechtsorde. Google heeft de macht en lacht de Europese hoofdsteden uit, schrijft ze. Ook tegenover Rusland kan de EU geen vuist maken.

Over Google en Rusland heeft ze gelijk, en dan is natuurlijk de vraag waarom het zo slecht lukt met die Europese vuist. Daar maakt de analyse plaats voor de preek: de lidstaten zijn egoïstisch, de politici geven de schuld aan Brussel. Het Europese paradijs lonkt, maar ze zijn te stom om de deur open te trekken. Dat ze te stom zijn moeten we niet uitsluiten, maar dat is nog geen antwoord op de vraag. Intussen zitten we wel met een zieltogende euro, die het resultaat is van het soort quantumsprongdenken dat De Gruyter voorstaat. In theorie zou een Europese regering schitterend zijn - als je het mij vraagt zou een wereldregering nóg beter zijn.

In haar laatste column heeft ze het ei van Columbus gevonden: de regio. Als we de vervloekte natiestaat ertussenuit halen, dan wordt het leven goed en mooi. Regio's zijn immers allemaal pro-Brussel en naties werken alleen maar tegen. Hier laat De Gruyter zich wel erg in de kaart kijken. Kennelijk storen de Basken met hun terreur haar niet, of de Noord-Italianen met hun onsolidaire middelvinger naar hun zuidelijke landgenoten. Helaas was het boek al klaar toen de Walen een lange neus trokken naar het handelsverdrag CETA. Dat krijg je ervan als je een ideaalbeeld als uitgangspunt neemt - het moet en het zal. Met als resultaat meer agitprop dan journalistiek.

Beeld nvt

Crisis en metamorfose

Dan liever Luuk van Middelaar, die onlangs zijn oratie hield als Leids hoogleraar kennis en kunde van de Europese Unie. Historicus Van Middelaar kent de Europese Unie van binnenuit, omdat hij een aantal jaren in het kielzog van EU-voorzitter Van Rompuy heeft mogen meelopen. Het is een klein wonder dat hij zijn afstandelijke blik heeft weten te bewaren. In zijn oratie zei hij dat elke analyse als uitgangspunt de feitelijke toestand moet nemen. Die is dat de EU was ontworpen voor het kalme overleg over een gelijk speelveld tussen de lidstaten.

Nu de Unie van de ene naar de andere crisis struikelt, dient zich aan wat Van Middelaar de 'gebeurtenissenpolitiek' noemt. Er moet niet meer worden vergaderd maar gehandeld. Van Middelaar ziet uit de Eurogroep van Dijsselbloem, de buitenlandministers van Mogherini en de zachte drang van Merkel een nieuw Europees machtscentrum ontstaan. Met vallen en opstaan, gevloek en getier, maar toch. Van Middelaar ziet niet zozeer crisis als metamorfose - hij is niet alleen historicus maar ook optimist.

Overstretch

Medehistoricus Mathieu Segers is intussen ook hoogleraar geworden, Europese geschiedenis in Maastricht. Hij is in Europa en de terugkeer van de geschiedenis sceptischer gestemd. De Europese Unie is niet in staat haar belangrijkste pretentie waar te maken, het bieden van stabiliteit. De euro leidde tot meer tweespalt en niet tot minder, de vluchtelingen hebben met hun voeten een eind gemaakt aan de fictie van de Europese gezamenlijkheid. De EU is een geval van overstretch.

Een Europees machtscentrum ziet Segers niet. De Britten zijn afgehaakt, de Fransen druk met hun eigen sores. Obama heeft intussen Angela Merkel tot aanvoerster van de vrije wereld gebombardeerd. Segers heeft zijn twijfels. Duitsers kunnen vanwege hun verleden niet met macht omgaan. Europeanen staat maar een ding te doen, en dat is hun diepe meningsverschillen onder ogen zien.

Blij was ik vooral met Segers' verwijzing naar de Britse politiek filsoof Isaiah Berlin. In zijn vorige boek, Reis naar het continent, schreef Segers hoe Berlin in de jaren vijftig was gevraagd een blauwdruk van Europa te maken. Na lang treuzelen, wikken en wegen gaf hij de opdracht terug. Het zat er niet in met die blauwdruk. Hij vergeleek de mens met een crooked timber, een kronkelig gegroeid stuk hout. Er zijn nu eenmaal rare tradities, mentaliteiten, omgangsvormen en nationale manieren van doen. De Europeaan laat zich niet plooien in een voorgedrukt idee. Ook al is dat nog zo hoogstaand.

Beeld nvt
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.