De essays van Borges: Wat een denkkracht

Boekrecensie Borges

Het allermooist zijn misschien de essays over tijd. Borges laat ons duizelen.

Een rare man, vindt koningin Máxima hem. Dat heeft ze althans over haar beroemde landgenoot Jorge Luis Borges gezegd tegen vertaalster Barber van de Pol, zo onthult zij in het voorwoord bij De essays, een ruime keuze uit de duizend opstellen, lezingen en voorwoorden die de blinde bibliotheekdirecteur en schrijver heeft gemaakt. Vijf jaar geleden kreeg de vorstin thuis op De Eikenhorst het eerste exemplaar aangeboden van de verzamelde gedichten van Borges, in aanwezigheid van de vertalers Van de Pol en Maarten Steenmeijer. Bij die gelegenheid moet Máxima haar ultrakorte karakteristiek hebben uitgesproken.

Jorge Luis Borges. Foto getty

Misschien dat haar nu een exemplaar van de essays kan worden toegezonden, opdat ze kan begrijpen door welke vermetele ideeën en hypotheses de erudiete schrijver gedreven werd. Zijn essays zijn ogenschijnlijk tastenderwijs geschreven, waar het veelvuldig gebezigde 'wellicht' en 'misschien' ook op lijkt te wijzen. Enige achterdocht is echter op zijn plaats, want dat voorbehoud is ook een retorische methode om de lezer hoffelijk bij het betoog te betrekken. In het vervolg legt Borges zijn wereldbeeld op tafel en gaat hij de klassieke schrijvers en filosofen te lijf, en dan komt alles op losse schroeven te staan.

'Zodra een sluitende theorie de pretentie van waarheid krijgt, is hij geneigd haar af te wijzen', schrijft Van de Pol, en dat instinct maakt Borges een avontuurlijk denker. Om overtuigend te beweren dat niets definitief is, moet je sterk in je schoenen staan. Los van het incidentele, huidige en toevallige zijn wij niets, stelde hij in 'Het onbeduidende van de persoonlijkheid' in 1925. Door die datering kun je zo'n stelling nog als jeugdige bravoure zien, maar Borges zou consequent tegen elke verabsolutering blijven.

Don Quichot

In literatuur is stijl belangrijk, zoals iedereen beweert. Zeker, zei Borges dan, maar neem nu Don Quichot: de belangrijkste kwaliteit daarvan is de psychologie. Je hoeft maar een paar fragmenten te lezen om te zien dat Cervantes geen stilist was. Toch is het een onvergankelijke roman.

Iedereen heeft het over Dantes eeuwige liefde voor Beatrice. Jawel, zei Borges dan, maar 'Dante bestond amper, misschien in het geheel niet voor Beatrice', en dat pijnlijke verschil zijn de bewonderaars van La Divina Commedia geneigd te vergeten. Zij is, bij hun eerste ontmoeting in het paradijs, nogal meedogenloos tegen Dante. Borges' negen essays over Dante, uit de jaren 1945-1951, die nog niet eerder in het Nederlands waren vertaald, behoren tot de grote aanwinsten van deze nieuwe editie.

Nog zo'n borgesiaanse opmerking, over een dandy die om zijn geestige omkeringen bekend stond: 'In de loop van de jaren dat ik Wilde lees en herlees, heb ik iets opgemerkt dat zijn lofredenaars zelfs niet schijnen te hebben vermoed: het constateerbare en elementaire feit dat Wilde, bijna altijd, gelijk heeft.' De stelligheid van de ontdekking krijgt door het ingelaste 'bijna' een precisering die de mededeling eens zo superieur maakt.

Non-fictie  

Jorge Luis Borges
De essays
Uit het Spaans vertaald door Barber van de Pol.
De Bezige Bij;
832 pagina’s; €49,90.

Het allermooist misschien zijn de essays over tijd. Borges laat ons duizelen. Er is geen verleden of toekomst, en er is nooit iets nieuws onder de zon. En ook die diepste waarheden hebben een keerzijde: 'In tijden van bloei kan de gedachte dat het bestaan van de mens een constante, onveranderlijke kwantiteit is, tot triestheid stemmen of irriteren; in tijden van verval (zoals de huidige) betekent het de belofte dat geen enkele smaad, geen enkele ramp, geen enkele dictator ons ooit kan verarmen.' Geschreven in 1936, toen er nog heel wat junta's in Argentinië moesten komen, die Borges' eigen variant van het stoïcisme danig op de proef zouden stellen. Los van die connotatie: wat een denkkracht, om de huiver van de eerste overweging te doen overgaan in de betrekkelijke tevredenheid van de daaruit volgende wending.

Dat kon hij, de wonderbaarlijke Argentijn die met duisternis geslagen was en als 80-jarige het zinnetje 'blind zijn heeft zijn voordelen' schreef, in een essay zo licht en overrompelend dat je ertoe wordt verleid te denken dat het jouw lot als ziende is om veel te moeten missen.

De verhalen

Ook de verhalen van Jorge Luis Borges zijn in vertaling verschenen. Lees hier de recensie van Jamal Ouriachi.

Fantastisch, speels, en imponerend op het ontzagwekkende af: het werk van Jorge Luis Borges (Buenos Aires, 1899 Genève, 1986) bestaat uit de verkenningen van een uitzonderlijk belezen geest. Telkens weer begoochelt hij de lezer met verhalen en bespiegelingen over tijd, eeuwigheid, spiegels, labyrinten, bibliotheken, panters, rozen, dromen en filosofieën. Alle grote boeken en denkers lijkt hij te kennen, van het Oudijslands tot de twintigste eeuw, en naar vele bestaande én verzonnen bronnen verwijst hij in zijn verhalen, gedichten en essays, die op hun beurt alle grote schrijvers van de vorige eeuw hebben geïnspireerd, in Nederland bijvoorbeeld Harry Mulisch en Cees Nooteboom, die in Tumbas (2007) schreef: 'De Nobelprijs heeft hij nooit gekregen, en dat is jammer voor die prijs, maar hij verdient iets beters. Iemand moet een ster naar hem noemen. Hij is de enige schrijver bij wie dat echt zou passen.'

Aan de mythologische status van de auteur draagt ook het biografische feit bij dat Borges in een halve eeuw tijd blind werd, en dat hij, toen hij in 1955 directeur werd van de nationale bibliotheek in Buenos Aires, die negenhonderdduizend boeken zelf niet meer kon lezen.

In 1999 kwam er een vierdelige cassette uit met het toen vertaalde oeuvre. Daarna zijn de verzamelde gedichten verschenen (in 2011), deze week gevolgd door uitgebreide edities van de verhalen en de essays. Er is nu veel meer van Borges in het Nederlands beschikbaar dan ooit tevoren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.