beschouwing the whole earth catalog

De erfenis van The Whole Earth Catalog

Het was een blad van de allereerste techjongens in San Francisco, dat een ecologische, zelfvoorzienende levensstijl propageerde. Steve Jobs noemde het de paperback Google. Het tijdschrift blijkt nu nog steeds een inspiratiebron voor kunstenaars. Wat is er zo goed aan The Whole Earth Catalog?

Whole Earth Catalog '68. Beeld Whole Earth Catalog

Het exemplaar van The Whole Earth Catalog dat op een doodnormale donderdagochtend op tafel ligt, is een beduimeld oud ding met ezelsoren. En toch: dáár is die beroemde cover met een foto van de aarde gezien vanuit de ruimte. Door die plaat lijkt het of het tijdschrift een portaal naar een andere wereld, een wormgat, een scheur in de ruimtetijd zal blijken. De verwachtingen zijn dan ook hooggespannen wanneer fotograaf Jim Campers in Vlaams cultuurhuis De Brakke Grond in Amsterdam het tijdschrift openslaat. 

The Whole Earth Catalog is een tegencultuurmagazine dat aan het eind van de jaren zestig aan de Amerikaanse westkust werd bedacht. Het werd met de hand vervaardigd door de visionaire techhippie Stewart Brand en verwierf vrijwel meteen, ondanks – of nee, natuurlijk juist dankzij – zijn ongrijpbaarheid een cultstatus. Wat ís dit in vredesnaam voor een boekwerk?

Vrijdenker Brand, de man die ooit de woorden ‘personal’ en ‘computer’ met elkaar verbond, heeft eens gezegd dat zijn geesteskind een liefdesbaby was van de democratische Encyclopédie van de Franse Verlichtingsfilosoof Denis Diderot en de productcatalogus van L.L. Bean, een winkel met stoere buitenspullen. Dat dekt eigenlijk precies de lading. The Whole Earth Catalog was een gids met artikelen en recensies van producten (van tuingereedschap tot synthesizers) voor een volledig zelfvoorzienende, ecologische levensstijl die zowel archaïsche middelen als de destijds nieuwste technologische ontwikkelingen omarmde, bereikbaar voor iedereen. ‘Access to tools’ luidde steeds het onderschrift van de publicaties, die tussen 1968 en 1972 een paar keer per jaar verschenen en daarna sporadisch tot 1998.

Stewart Brand (links) en gezelschap met de Earth Ball tijdens The New Games, een door Brand georganiseerd evenement. Beeld Corbis / Getty Images
The Whole Earth Catalog. Beeld Jim Campers

De bijbel van Steve Jobs

Apple-oprichter Steve Jobs omschreef The Whole Earth Catalog in 2005 tijdens een toespraak voor studenten van de Stanford Universiteit als ‘een van de bijbels van mijn generatie’. ‘Het was een soort paperback Google’, zei Jobs, ‘35 jaar voordat Google werd uitgevonden: het blad was idealistisch en het liep over van de gave tools en geweldige ideeën.’

Dat Jobs er weg van was, is niet zo gek. Hij kwam voort uit dezelfde westkustkringen als Brand. Zij hoorden bij de mensen die de zaadjes plantten voor Silicon Valley, het tegenwoordige centrum voor hightechinnovatie aan de Baai van San Francisco. Opvallender is dat het tijdschrift ook op de kunstenaars en vormgevers van nu nog steeds van invloed is, getuige hun werk. In De Brakke Grond is nu de expositie Forward Escape into the Past van voornoemde Jim Campers (28) te zien. Hij is een Belgische fotograaf die rechtstreeks werd beïnvloed door The Whole Earth Catalog en andere tegenculturen uit de jaren zestig en zeventig. En in Nieuwe Vide in Haarlem stelde Lennard Dost (41) de tentoonstelling We are as gods and might as well get good at it (naar een bekende uitspraak van Stewart Brand) samen, waarvoor hij jonge kunstenaars uitnodigde te reageren op het tijdschrift en de daarbij behorende onafhankelijke manier van leven. The Whole Earth Catalog is een vulkaan die dus nog lang niet is uitgewoed. Wat is het geheim van het papieren tijdschrift in dit digitale tijdperk?

Het huis van Steve Baer. Uit het project Forward Escape into the Past. Beeld Jim Campers
Uit het project Forward Escape into the Past. Beeld Jim Campers
Een waterpomp met zonnepaneel. Uit het project Forward Escape into the Past. Beeld Jim Campers

Het verleden bekijken om vooruit te komen

‘The Whole Earth Catalog combineert hoogtechnologische thema’s met heel basale dingen’, zegt Jim Campers. Het tijdschrift is een bron van inspiratie voor hem vanwege – nou, noem maar op: de handgemaakte kwaliteit bijvoorbeeld, en het feit dat elke nieuwe editie een aanvulling was op de vorige, waardoor het tijdschrift elke keer dikker werd en het fungeerde als zijn eigen archief. Maar het zijn vooral ook de onderwerpen, dat eigenaardige, aanstekelijke allegaartje van zaken, dat Campers aanspreekt. ‘Op één spread kan het gaan over hoe je een huis moet bouwen, hoe je een computer moet gebruiken, er staan links naar gereedschap, boeken, regenkleding, alles tegelijk en alles gericht op doe-het-zelf. Bladerend breng je al die zaken met elkaar in verband, visueel en inhoudelijk. En door die verbanden kunnen nieuwe dingen ontstaan en kun je verder komen, ook nu nog.’

Misschien wel juist nu. De huidige samenleving, zegt Campers, is zo gericht op technologische vooruitgang, dat het verleden vaak wordt vergeten. ‘Maar je kunt ook vooruitgaan door iets te vereenvoudigen, door oplossingen te gebruiken die al lang geleden zijn bedacht. Het verleden bekijken om vooruit te komen, dat houdt me bezig.’ Voor het project Let’s Kill the Moonlight bezocht de fotograaf oude (en nieuwe) communes in New Mexico, waar mensen leven volgens de principes die het tijdschrift destijds uitdroeg. Hij bezocht er het huis van de inmiddels overleden uitvinder en ingenieur Steve Baer, de uitvinder van de ‘zome’ (een variant op de geometrische koepel van architect Buckminster Fuller). Baer regelde het klimaat in zijn eigen zome-woning met behulp van gestapelde, met water gevulde vaten. Overdag namen de zwartgeverfde vaten de warmte van buiten op en ’s avonds straalden ze die weer naar binnen uit.

‘Er valt natuurlijk geen geld te verdienen aan dit systeem’, zegt Campers. ‘Maar het is een simpele oplossing en iedereen begrijpt hoe het werkt. Wanneer onze hoogtechnologische airconditioning uitvalt, kan niemand die zelf repareren. De tijden zijn veranderd, maar we kunnen het magazine nog steeds gebruiken bij de vraag hoever we willen gaan in de technologisering en modernisering van onze wereld. Het biedt een alternatieve leefwijze die nog altijd actueel is.’

Uit de Whole Earth Catalog. Beeld Jim Campers
Uit het project Forward Escape into the Past. Beeld Jim Campers
De collage die Jim Campers maakte uit de Whole Earth Catalog. Beeld Jim Campers
Uit het project Forward Escape into the Past. Beeld Jim Campers

Nieuwe Vide

Dat sentiment wordt gedeeld door Lennard Dost van Nieuwe Vide. ‘Wat betreft milieu en ecologie lopen we nu tegen dingen aan waar we eerder in de geschiedenis ook al tegenaan liepen’, zegt hij. Zijn kunstprogramma voor Nieuwe Vide bestaat voor een belangrijk deel uit achterom kijken, naar die tegenculturen uit het eind van de jaren zestig en de jaren zeventig waar The Whole Earth Catalog uit voortkomt.

‘Waarom? Omdat we eerder periodes van omwenteling en protest hebben gezien. Ik zie bepaalde structuren en vormen die in de jaren zestig opkwamen weer terugkeren. Toen had je bijvoorbeeld Free Universities, waar je voor weinig geld cursussen kon volgen; nu is er de Silent University, waar vluchtelingen en migranten hun kennis met elkaar kunnen delen.’

Werk Azahara Cerezo. Nieuwe Vide, Haarlem. Beeld Bogdan Bordeianu
Werk Anna Moren. Nieuwe Vide, Haarlem. Beeld Bogdan Bordeianu

‘Wat mij zo aanspreekt in het tijdschrift,’ zegt Dost, ‘is de pragmatische en tegelijkertijd ideologische toon ervan. Stewart Brand was geen romanticus die geloofde dat vroeger alles beter was, maar iemand die juist gebruik wilde maken van de nieuwste technologie bij het oplossen van hedendaagse vraagstukken.’ Tel daarbij Dosts fascinatie op voor de vrijheid van informatie, of dat nu op papier of via internet is, én het maken van eigen publicaties en je komt vanzelf uit bij The Whole Earth Catalog.

Nieuw licht

In Nieuwe Vide vullen vijf kunstenaars en kunstenaarscollectieven de zalen met uiteenlopend werk. De Spaanse Azahara Cerezo (31) presenteert een serie foto’s van de plekken waar mensen hun exemplaar van The Whole Earth Catalog bewaren: in (boeken)kasten, op koffietafels, naast vaasjes, tekenspullen, een verzameling oude camera’s, etc. Klinkt saai, is het niet; de plek die het tijdschrift heeft, vertelt juist veel over het belang dat men eraan hecht.

In de laatste zaal is het werk van grafisch vormgever en kunstenaar Delphine Bedel te zien. Het tijdschrift is voor Bedel als kunstenaar met een eigen uitgeverij van groot belang geweest, zegt ze. Het verspreidde niet alleen kennis, maar liet ook zien hoe je onafhankelijk je ideeën kunt delen – en dat, zegt Bedel, is nog altijd van belang. The Whole Earth Catalog gaf haar en andere vormgevers het gereedschap om zichzelf te laten horen.

Werk Koen Kloosterhuis. Nieuwe Vide, Haarlem. Beeld Bogdan Bordeianu
Werk Delphine Bedel i.s.m. Luke Nyman, Studio A-Z (Alex Roidl & Zalán Szakács). Nieuwe Vide, Haarlem. Beeld Bogdan Bordeianu
Werk Delphine Bedel. Nieuwe Vide, Haarlem. Beeld Bogdan Bordeianu

Bedel breidt die gereedschapskist nu verder uit. The Whole Earth Catalog ontstond in een tijd waarin minderheden zich gingen roeren en hun eigen stem probeerden te vinden, maar was en bleef het project van een selecte groep hoogopgeleide witte techjongens. Het feministische perspectief vind je er bijvoorbeeld niet snel in terug.

The Whole Earth Catalog heeft ons laten zien hoe het moet’, zegt Bedel. ‘Dat was het begin. Nu is het aan ons om die kennis te gebruiken en onze eigen tools te maken.’ Daarom maakte ze de cyberfeministische performance Silence Is Broken (2018). Daarin voegt ze met behulp van muzikant Luke Nyman, ontwerpers Alex Roidl and Zalán Szakács én haar eigen stem een nieuw hoofdstuk toe aan The Whole Earth Catalog. Na vijftig jaar is het tijdschrift blijkbaar nog altijd in staat om zichzelf opnieuw uit te vinden. ‘Stay Hungry. Stay Foolish,’ – dat vaak aangehaalde motto plaatste Stewart Brand in 1974 op de (zogenaamd) laatste editie. Blijf hongerig, blijf dwaas, oftewel: blijf nieuwsgierig en denk niet dat je alles al weet. 

Jim Campers: Forward Escape into the Past. T/m 13 oktober in De Brakke Grond, Amsterdam. Publicatie: Forward Escape into the Past, Art Paper Editions, 2018, 35 euro.

We are as gods and might as well get good at it. T/m 4 november in Nieuwe Vide, Haarlem.

Het omslag van The Whole Earth Catalog kent vele vormen, maar het bekendst zijn toch de edities waarop foto’s van de aarde staan, gezien vanuit de ruimte. Oprichter Stewart Brand zeurde NASA de oren van het hoofd om dergelijke foto’s, net zolang tot ze in 1968 door de astronauten van Apollo 8-missie werden genomen. Brand was ervan overtuigd dat de beelden ervoor zouden zorgen dat mensen duurzamer met de planeet zouden omgaan.

Uit de Whole Earth Catalog. Beeld Jim Campers
Werk Anna Moreno. Nieuwe Vide, Haarlem. Beeld Bogdan Bordeianu
Werk Koen Kloosterhuis. Nieuwe Vide, Haarlem. Beeld Bogdan Bordeianu
Uit de Whole Earth Catalog. Beeld Jim Campers
Werk Seamus Nolan. Nieuwe Vide, Haarlem. Beeld Bogdan Bordeianu
Werk Azahara Cerezo. Nieuwe Vide, Haarlem. Beeld Bogdan Bordeianu
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.