'De enige echte kerstfilm zit barstensvol vondsten'

Op 12 december 1985 verscheen de recensie van Back to the future in de Volkskrant (toen nog geheel in zwart-wit). Recensent van dienst: Peter van Bueren, gehaat, gevreesd, maar ook bewonderd in het filmcircuit. Ter redactie werd vaak gemopperd dat Van Bueren enkel geïnteresseerd was 'in Hongaarse praatfilms' en zijn neus ophaalde voor kassuccessen. Zo niet in dit geval. Dit vond hij van de eerste Back to the Future-film.

Filmrecensent in de jaren tachtig Peter van Bueren. Beeld Hollandse Hoogte

Nauwelijks heeft Sinterklaas zijn hielen gelicht of in de bioscopen staan de tafels gedekt voor het kerstmenu. Deze en komende week de premières van films die geacht worden hele families plezier te verschaffen. De meeste gerechten behoren helaas tot de categorie koude soep en aangebrande frites en geheel tegen de diner-conventies begint de reeks kerstpremieres met verreweg het lekkerste hapje. Vanaf vandaag in 54 theaters en sterk aanbevolen: Back to the future van Robert Zemeck is, die eerder al verraste met Romancing the stone.

Robert Zemeckis (34) behoort tot de na-oorlogse generatie Amerikanen voor wie film net zo gewoon is als speelgoed. Op school hiep hij rond met een 8 mmcamera zoals Johan Cruyff vroeger met een tennisbal. Hij studeerde film aan de universiteit van Zuid-Californië in Los Angeles, maakte daar zijn eerste film, Field of honor, en imponeerde er 'die jonge regisseur' Steven Spielberg mee tijdens een stage-bezoek aan de Universal studio's, waar Spielberg zojuist zijn grote debuut had gemaakt met The Sugerland Express.

Samen met zijn maatje van de filmschool Bob Gale werd Zemeckis door Spielberg ingehuurd voor een nostalgische filmherinnering aan het eerste bezoek dat de Beatles (in 1964) brachten aan New York om daar op te treden in de Ed Sullivan-show: I wanna hold your hand.

Robert Zemerickis. Beeld afp
De Volkskrant in 1985. Beeld XX

In tegenstelling tot vele van zijn collega's bleek Steven Spielberg geen eerzuchtige filmer die aankomend talent zag als potentiële concurrentie, maar dat talent meteen opnam in zijn club en stimuleerde in zijn ontwikkeling. Met John Milius bedacht Spielberg de plot voor een eerste zelfstandige film van het duo Zemeckis-Gale, Used Cars, terwijl Milius, Zemeckis en Gale gezamenlijk het scenario schreven voor Spielbergs komedie 1941.

Twee jaar geleden brak Zemeckis door met Romancing the stone, op het eerste gezicht een imitatie van Spielbergs schepping Indiana Jones, maar Spielberg zelf zag dat helemaal niet zo en was razend enthousiast. Het was ook niet echt een nabootsing. De club van Spielberg denkt in eenzelfde richting aan eenzelfde soort films en eenzelfde soort filmstijl. Je zou kunnen zeggen dat binnen het gegeven van gelijk denken juist het verschil opmerkelijk is. Zemeckis ontdeed het Spielberg-genre van de religieus getinte ondertoon, zoals die bij voorbeeld in Close encounters of the third kind en E.T. naar voren komt.

Back to the future is opnieuw een geslaagd werkstuk uit de Spielbergschool. Als uitvoerend producent is Spielberg bij de film betrokken geweest, opnieuw alle eer gunnend aan Bob Gale en Zemeckis. Gale schreef met Zemeckis het scenario en produceerde de film, Zemeckis op de regie-stoel.

De jonge Spielberg. Beeld xx

Back to the future draait om een simpel gegeven: een jongen keert met behulp van een tijdmachine dertig jaar terug in de geschiedenis en ontmoet daar zijn ouders als leeftijdgenoten. De uitwerking van dit eenvoudige gegeven is schrander, inventief en barstensvol originele ideeën. Een van de aardigste is de vondst dat een meisje op de jongen verliefd wordt van wie hij weet dat het zijn moeder is/zal worden, terwijl de slome knaap van wie hij weet dat het zijn vader is/wordt bij dat meisje geen schijn van kans maakt.

De jongen koppelt zijn vader dus aan zijn moeder. Freud had het niet beter kunnen bedenken. Trouwens, wanneer de knaap op het nippertje weer terug is in zijn eigen 1985, heeft de reis in de tijdmachine (een met atoomkracht aangedreven superbolide van een excentrieke geleerde) tot gevolg dat de fut weer terug is in het gezin. De activiteiten die de zoon voor zijn vader en moeder met terugwerkende kracht in 1955 verrichtte, hebben tenslotte ook hun uitwerking in 1985.

Je zou kunnen zeggen dat Back to the future een film van positieve nostalgie is. Het aantrekkelijkste van een terugkeer in de tijd is natuurlijk de gedachte (stel je voor!) dat je in het verleden bent met de grote voorsprong van latere kennis. Ook deze gedachte wordt door Bob Zemeckis terdege uitgebuit. Er is niet alleen sprake van jeugdsentiment, maar tegelijkertijd een afstandelijk kijken naar die vroegere, secuur nagemaakte periode. Zemeckis heeft zelf gezegd dat een van zijn uitgangspunten de vraag was: 'Zou het niet leuk zijn als je kon ervaren of al die sterke verhalen die je ouders over hun jeugd vertellen ook waar zijn?' Vanuit die houding worden in de film de jaren vijftig beleefd, niet alleen vanuit de herinnering van degenen die hun jeugd inderdaad in die jaren vijftig beleefden.

Back to the future verdient het een hit te worden en is dan een van de weinige commerciële successen die gegrond is op echte kwaliteit. Hij gaat dus uit van een klein en reeds vaak uitgewerkt gegeven, maar is splinternieuw door de originaliteit, de frisheid, het elan, de niet sentimentele gevoeligheid en de beheersing van het vak dat Zemeckis als een meester onder de knie heeft. Een fonkelende kerstfilm. De enige dit jaar.

Back to the future: een fonkelende kerstfilm. Beeld xx

En dit schreef recensent Huib Stam in 1989 over back to the Future II

Producenten en regisseurs doen vaak hun best om het vervolg op een succesvolle film ook als afzonderlijke film begrijpelijk en amusant te maken, want wie zegt dat iedereen het origineel heeft gezien? Maar regisseur Robert Zemeckis, scenarioschrijver Bob Gale en producent Steven Spielberg matigen zich aan dat belangstellenden voor Back to the future II allemaal de hit uit 1985 kennen.

Back to the future II begint na een kleine overlapping waar deel 1 eindigde, op het punt waar de uitvinder van de tijdmachine, 'Doc' Emmett Brown (Christopher Lloyd) de hoofdpersoon Marty McFly (Michael J. Fox) weer komt ophalen in 1985. Er is namelijk iets aan de hand met diens kinderen in het jaar 2015. Ze zoeven weg om nog net op tijd in te grijpen en ze zullen ook verder te kampen krijgen met narrow escapes en voortdurend het gevaar lopen met hun optreden de loop der gebeurtenissen onherstelbaar te beïnvloeden.

Back to the future 1 schoot al bepaald niet tekort in de art-directory, het spreekt voor zich dat deel II in alle categorieën de voorganger overtreft, zo waar als de naam van de producent Spielberg is.

De film puilt uit van de special effects. In 2015 blijken alle auto's te zijn voorzien van een 39.999,95 dollar kostend apparaat, waarmee ze vrijelijk kunnen vliegen. Het stadje Hill Walley is met de tijd meegegaan en het pleintje, dat in deel 1 anno 1955 nog zo idyllisch oogde, lijkt wel een opiumdroom van een Sony-ingenieur.

Illusie

De avonturen die Marty en Doc op hun tijdreizen beleven, zijn mogelijk gemaakt door de allermodernste film technische snufjes, waardoor bij voorbeeld een acteur tweemaal in hetzelfde shot kan optreden, zonder dat er een naad midden over het scherm loopt. Een computer registreert de camerabeweging van een opname met Michael J. Fox als de Marty uit 1985, waarna die beweging exact wordt herhaald als Fox de Marty uit 2015 speelt. Of zijn dochter, of Marty op middelbare leeftijd. Fox evenaart het aantal aliassen van Paul Haenen. Maar dan lopen ze ook nog door elkaar heen.

Zemeckis deed ervaring op met deze omslachtige techniek bij de opnamen van Who framed Roger Rabbit? en slaagt er ook nu weer in de illusie te wekken dat het allemaal heel gewoon is wat we zien. Slechts een enkele keer wordt met drukke montage en schetterende muziek verhuld dat de macht van trucages ook maar betrekkelijk is.

Veel van het plezier dat aan de film is te beleven, zit in de verrassende complicaties die zich bij het tijdreizen voordoen. Het grappigst is echter dat het vervolg zich voor een deel tijdens het origineel afspeelt. Om dat gegeven goed uit te werken, hebben Zemeckis en Gale een aantal ingenieuze oplossingen bedacht, die niet alleen een feestelijke herkenning van deel 1 betekenen, maar ook op zichzelf weer allerlei dubbele bodems bevatten.

Geen eenvoudig verhaal dus, maar nu is het prikkelende gegeven van het reizen door de tijd ook geen geringe hersenkraker. Zemeckis ontkwam er dan ook niet aan in de quasi-verwarde monologen van Doc veel uitleg te verpakken. Er komt zelfs een schoolbord aan te pas om inzichtelijk te maken wat er mis is gegaan tijdens het spotten met de wetten van het tijd-ruimte continuüm, die reizen door de tijd theoretisch uitsluiten, zoals iedereen kan weten (maar gedurende de film graag wil vergeten).

Het nadeel dat kleeft aan films die hun spanning ontlenen aan de onzekerheid over wat er allemaal gebeuren gaat in het rijk der fantasie, is dat de kijker onbekend moet zijn met de feitelijke verwikkelingen. Wie het ongeluk heeft een stukje te lezen over Back to the future II waarin de schrijver de in dit geval onvergefelijke misstap begaat 'het einde te verklappen', bied Zemeckis nog enige afleiding.

Het decor zit vol half verborgen toekomstige grapjes. Zo blijkt het anno 2015 mode te zijn om twee stropdassen te dragen, heeft het zoontje van Steven Spielberg Jaws 19 geregisseerd, liggen cd's in pakken bij de vuilnisbak en wordt Vietnam aangeprezen als vakantieoord.

Direct aansluitend op de opnamen van Back to the future II draaide Zemeckis deel drie, dat volgend jaar uit zal komen. De lekkermakertjes uit die film die dit deel afsluiten, beloven ook weer de dolste taferelen. Daarna is het vermoedelijk afgelopen, want Michael J. Fox mag er dan technisch, als acteur op vooruitgaan, zijn babyface gaat ook eens rimpels vertonen. Nu al is hij nauwelijks geloofwaardig als tiener met een skatebord, ofschoon er in het spektakel amper tijd is om daar ook nog eens op te letten.

Michael J. Fox op een skatebord. Beeld xx
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden