Recensie Boeken

De eigen zoon als verloren kind ★★★★☆

In een intrigerend dwaalboek gaat de Mexicaans-Amerikaanse Valeria Luiselli op zoek naar kindvluchtelingen.

Valeria Luiselli: Archief van verloren kinderen

In haar vorige boek, het essay Vertel me het einde, schreef de Mexicaans-Amerikaanse Valeria Luiselli over de vele tienduizenden kinderen die vanuit Midden-Amerika de grens met de Verenigde Staten proberen over te steken, op zoek naar een beter leven. Wie niet onderweg sterft, wordt meestal direct teruggestuurd. Om toch íéts te kunnen doen, meldt Luiselli zich aan als vrijwilliger om de kinderen te interviewen, zodat een advocaat met de verhalen aan de slag kan. Maar de schrijver zat wat te dicht op de materie: Vertel me het einde was een ernstig pamflet, dat de lezer vooral verontwaardigd achterliet.

Het onderwerp heeft haar niet losgelaten. In haar nieuwe roman Archief van verloren kinderen is een vrouw, misschien wel de schrijfster zelf, geobsedeerd door het fenomeen van de ‘verloren kinderen’. Het neemt haar zo in beslag, dat haar eigen kinderen op wraak zinnen. Hier herkennen we weer de auteur van grillige boeken die perfect balanceren op de rand van licht en zwaar. Het onderwerp van de ongedocumenteerde kinderen krijgt in deze roman meer lucht en meer weerstand, terwijl het nog altijd even serieus wordt genomen.

Grof gezegd is Archief van verloren kinderen een road novel, waarin een samengesteld gezin vanuit New York naar Arizona reist. De vader en moeder hebben beiden hun eigen motief: hij, documentalist, wil voor een geluidsproject de echo’s vangen van het laatste leefgebied van de Apachen. Zij, documentairemaker, wil op het spoor komen van de tienduizenden kindvluchtelingen. Onderweg valt het huwelijk uit elkaar. De nogal beklemmende wij-vorm, waarin de eerste scènes worden verteld, wordt steeds vaker een ‘ik’.

De vertelling is opgebouwd uit korte hoofdstukjes met academische titels (‘covalentie’, ‘akoestische theorie’), als een inventaris van de zeven dozen die in de achterbak van de auto staan, aangevuld met foto’s en soundbites. De saaiheid van de lange rit werkt door in het proza; we lezen over de spelletjes van de zoon en dochter, 10 en 5 jaar oud, op de achterbank, die cowboy en indiaantje spelen. Over de geschiedenis van de Chiricahua’s, prekerig verteld door de al even geobsedeerde vader. Over de vervallen stadjes waar het gezin doorheen rijdt en de merkwaardige figuren die ze bevolken. Langzaam krijgen al deze verhalen betekenis. Het alledaagse en het intieme vervlecht zich met het maatschappelijke, het politieke en het historische.

’s Nachts leest de moeder een enigmatisch boekje, Treurzangen voor verloren kinderen, over kinderen op de vlucht in een niet nader geduid niemandsland. Dit boek-in-het-boek verwijst expliciet en minder expliciet naar canonieke romans en poëzie: Ezra Pounds Cantos, T.S. Eliots The Waste Land, Joseph Conrads Heart of Darkness. Hier gaat de roman in dialoog met de literaire geschiedenis van Amerika, en vangt het de echo’s van stemmen uit het verleden die wel zijn gehoord.

Ondertussen vraagt ze zich af hoe ze haar onderzoek het beste vorm kan geven, en wat haar het recht geeft dat te doen. Archief van verloren kinderen is ook een boek óver archiveren, zoals al Luiselli’s werk ook altijd over het schrijven zelf gaat. ‘Ik denk dat een archief een soort vallei is waarin je gedachten kunnen terugkaatsen, in een net even andere vorm. Je fluistert ingevingen en gedachten in de leegte, in de hoop iets terug te horen. En soms, heel soms, komt er inderdaad een echo terug, een werkelijke weerklank van iets, die heel helder weerklinkt als je eindelijk de juiste toon hebt weten te treffen en het juiste oppervlak hebt gevonden.’

Al deze elementen komen samen in een hechte structuur die nooit doorwrocht overkomt, eerder losjes en intuïtief. Archief van verloren kinderen maakt de lezer deelgenoot van de reis, van alle avonturen, gedachten en herinneringen die een reis kan oproepen, evengoed als dat de auto zijpaden neemt, verdwaalt, en soms ineens plankgas naar een bestemming scheurt. Een intrigerend dwaalboek, dat zowel de blik naar buiten als naar binnen richt – wat bij Luiselli nooit een tegenstelling is, maar twee kanten van dezelfde medaille.

Iets meer dan halverwege neemt de reis ineens een andere wending. Het vertelperspectief wordt overgenomen door de 10-jarige zoon, die met zijn (stief)zusje wegloopt van de ouders. Hij hoopt daarmee zijn ouders te dwingen bij elkaar te blijven, zodat hij bij zijn zusje kan blijven. Zelf een verloren kind te worden is ook een poging in beeld te komen bij zijn steeds somberder moeder. Hier verandert de toon, van de wat afstandelijk getoonzette, korte paragrafen van de moeder, in een sprankelend, aangrijpend verhaal in lange aaneengesloten stukken tekst. De ingreep is plots, maar slaat het boek niet uit evenwicht. Op grandioze wijze komen hierin alle lijnen bij elkaar: de stemmen van de verloren kinderen, het Amerikaanse barre land en de echo’s van de Apachen. 

Valeria Luiselli: Archief van verloren kinderen

Uit het Engels vertaald door Molly van Gelder en Nicolette Hoekmeijer.

Das Mag; 440 pagina’s; € 27,50.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.