Recensie Radio Filharmonisch Orkest

De eerste vrouwelijke dirigent van een Nederlands symfonieorkest is een feit ★★★☆☆

Karina Canellakis heeft veel mee, zoals techniek, toewijding en schwung. Hopelijk wint ze nog wel aan dwarsigheid.

Karina Canellakis in het Concertgebouw tijdens haar inauguratieconcert bij het Radio Filharmonisch Orkest. Canellakis is de eerste vrouwelijke chef-dirigent van Nederland. Beeld ANP

Inauguratieconcert

★★★☆☆

Beethoven, Sjostakovitsj en Currier. Radio Filharmonisch Orkest o.l.v. Karina Canellakis, met Baiba Skride (viool). 12/10, Concertgebouw, Amsterdam. Terugluisteren via radio4.nl.

Zo eenvoudig oogt dus een historisch moment. Het is zaterdagmiddag tien voor halfdrie in het Amsterdamse Concertgebouw. De Amerikaanse dirigent Karina Canellakis (38) stapt op de bok bij het Radio Filharmonisch Orkest (RFO). Ze buigt naar de zaal, draait om haar as en heft de armen. Een tel later speelt een professioneel Nederlands symfonieorkest de eerste tonen ooit op aangeven van een vrouwelijke chef.

Waarom dat eeuwen heeft moeten duren? Goeie vraag. Laten we eerst maar de lof zingen van het orkest dat de ban heeft gebroken. Nog maar anderhalf jaar geleden, in maart 2018, troffen Canellakis en het RFO elkaar voor het eerst. Het vonkte zo, dat haar aanstelling in een mum van tijd was beklonken. Zo'n acute verliefdheid zie je vaker tussen orkesten en dirigenten. Hoe het op termijn uitpakt, blijft altijd een gok.

Karina Canellakis zwaait alvast lenig. In Beethovens Ouverture Egmont lijkt ze op een breakdancer die de energie laat golven van schouder naar elleboog naar pols. Ze beweegt uitbundig, maar bij het naderen van sleutelmomenten maakt ze haar lichaam klein: voeten naast elkaar, armen voor de borst, attentie! Het tempo van de ouverture neemt ze trouwens ouderwets langzaam. Spannender Beethovens zijn denkbaar.

Het RFO heeft haar juist op tijd gestrikt. Canellakis’ agenda laat zien dat haar carrière op een kruispunt staat. Als gastdirigent reist ze dit seizoen naar de orkesten van North-Carolina en IJsland. Met alle respect, dat zijn klussen voor beginners. Maar ze debuteert ook in steden als San Francisco en Philadelphia, waar toporkesten wachten.

Bij haar inauguratieconcert levert Cannelakis meteen een Nederlandse première. Aether, een concert voor viool en orkest, werd in 2017 geschreven door de Amerikaan Sebastian Currier. Het is een ijl, dromerig stuk, dat helaas te lang naar zijn eigen navel staart. Maar op de milde, peinzende toon van de Letse vioolsolist Baiba Skride valt niets af te dingen.

Interview met Karina Canellakis

Hoe dirigent Karina Canellakis (ooit assistent van Jaap van Zweden) zich heeft voorbereid op haar nieuwe baan? ‘Niet.’

Het chefschap, haar eerste, vormt voor Karina Canellakis een buitenkans. Het Radio Filharmonisch Orkest  is per slot van rekening de hoofdbespeler van Nederlands avontuurlijkste klassiekeconcertserie, de NTR ZaterdagMatinee. De programmering is voor dirigenten met ambitie een snoepwinkel, vol nieuwe muziek, zeldzame muziek en opera’s in concertvorm. Canellakis heeft al een cyclus rond de opera's van de eigenzinnige Tsjech Leos Janácek in het vizier.

Maar ook voor standaardrepertoire is ruimte, zoals de Tiende symfonie van Dmitri Sjostakovitsj, zaterdag na de pauze. Het eerste wat opvalt is de zorgvuldig afgeronde orkestklank. Een pulserend figuurtje in de altviolen schemert er fraai doorheen. De opmars naar een geluidsbombardement kan niet vlekkelozer. 

Toch vertelt Canellakis het verhaal bedachtzaam. Ze laat heen spelen over het wrange en absurde dat bij Sjostakovitsj altijd loert. Neem deel drie, dat kermismuziekje met trom en bekkens: geen grimlach te bekennen.

Het is lastig nu al te zeggen of in Karina Canellakis de gedroomde chef schuilt. Ze heeft veel mee, zoals techniek, toewijding en schwung. En laten we wel wezen, toen Bernard Haitink en Jaap van Zweden als RFO-baas aantraden, zaten ze in dezelfde fase van partituren vreten en uren maken. Van de andere kant: hopelijk wint Canellakis gaandeweg aan dwarsigheid.

Om te onthouden is in elk geval de stroom die ze door het tweede Sjostakovitsj-deel jaagt. Canellakis ontketent een dollemansrit waarbij ze het orkest puntgaaf omsmeedt tot een jakkerende machinerie. Na haar slotzwiep is het oorverdovend stil.

Het gaat hard met de maestra’s

Vijf jaar geleden kon je ze tellen op de vingers van één hand: vrouwelijke dirigenten die werken als chef van een symfonieorkest of operahuis. Maar opeens is het hek van de dam. Vaandeldrager der toptalenten in Europa is de Litouwse Mirga Grazinyte-Tyla, die met succes het orkest van Birmingham leidt. In de voorste linies lopen ook Susanna Mälkki (orkest van Helsinki), Joana Mallwitz (opera van Neurenberg) en Oksana Lyniv (opera van Graz). Voorlopig geeft België aan Nederland het nakijken, met vrouwelijke chefs in Antwerpen (Elim Chan), Gent (Kristiina Poska) en Luik (Speranza Scappucci). In 2021 treedt de Duitse Anja Bihlmaier aan als chef bij het Haagse Residentie Orkest.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden