Review

De eenzame stad is scherp en geloofwaardig

Scherp en geloofwaardig analyseert Olivia Laing de relatie tussen kunst, kunstenaars en eenzaamheid in de metropool. Laing onderzoekt kunstwerken vanuit haar eigen ervaringen in fraaie meanderende zinnen.

null Beeld nvt
Beeld nvt

Apart zijn ze zeker, de sinaasappels en bananen in Zoe Leonards kunstinstallatie Strange Fruit (1992). Hun gedroogde schillen worden bijeengehouden door naald en draad. Het is alsof iemand heeft geprobeerd ze tegen hun onvermijdelijke verval te beschermen. Strange Fruit, zo lijkt het, is een moderne vanitas.

En zo was ze ook bedoeld, min of meer. Leonard maakte de installatie ter nagedachtenis aan misschien wel haar beste vriend: de in 1992 aan aids overleden kunstenaar David Wojnarowicz (fruits was een onflatteuze bijnaam voor homoseksuelen). Het intensieve handwerk hielp haar het hoofd te bieden aan gevoelens van eenzaamheid. Dat valt te lezen in De Eenzame Stad, Olivia Laings mooie boek over kunst en eenzaamheid.

Laing, zo lezen we al op de eerste pagina's, ondervond de eenzaamheid aan den lijve. Ooit vertrok ze voor de liefde naar New York, maar nadat de 'valse lente van hartstocht' voorbij was en haar liefje de benen had genomen, volgden 'vier seizoenen van eenzaamheid'. Sex and the city werd ex and the city; hetgeen de schrijfster paniekaanvallen en haaruitval bezorgde, maar ook een honger om deze 'beschamende toestand', stelselmatig onderwerp van pathologie, nader te onderzoeken; een honger die zich gaandeweg toespitste op kunst over en/of gemaakt vanuit een toestand van eenzaamheid. En haar makers. In De eenzame stad zijn analyses daarvan vervlochten met episodes uit het leven van de steeds verder in een isolement rakende schrijfster.

Wat betreft die relatie kunst-eenzaamheid: dat lijkt een inkoppertje. Alle kunst, zou je kunnen betogen, is een poging tot contact, zij het niet altijd bewust of expliciet; bovendien, zo leert dit boek, kunst en eenzaamheid kent vele gezichten. Zij varieert van afbeeldingen van solitairen (zoals de vrouwen op de desolate schilderijen van Edward Hopper) tot werk dat is gemaakt om de eigen eenzaamheid of die van de vertegenwoordigde minderheid te doorbreken (zoals de foto's van Wojnarovicz) tot kunst die de eenzaamheid wil sublimeren door een hoogstpersoonlijke fantasiewereld op te trekken (zoals de kleurige outsider art - is dat geen pleonasme? - van Henry Darger). 'Loneliness is a very special place', zong Dennis Wilson, maar eigenlijk moet dat zijn: places. En in dit boek worden ze altijd onderzocht vanuit de persoonlijke ervaring.

Olivia Laing

De eenzame stad - Over de kunst van het alleen-zijn
Non-fictie
Uit het Engels vertaald door Laura van Campenhout.
De Bezige Bij; 349 pagina's; euro 24,90.

Dat is geen garantie voor een geslaagd boek, maar hier wel. Neem het hoofdstuk over taal en haar valkuilen. Daarin beschrijft Laing haar toenemende ongemak om in het openbaar te spreken ('soms bloosde ik, vaker kreeg ik een regelrechte paniekaanval'), om die particuliere ervaring vervolgens te verbinden aan een kunstenaar die mij tot op heden altijd koud liet: Andy Warhol. Warhol, zo wil het cliché, was de belichaming van roem en sterrendom, maar dat was slechts zijn oppervlakkige ik. Hij was óók het ziekelijke migrantenzoontje uit Pittsburgh, iel en vlekkerig, preuts als de Here God zelf, nog onverstaanbaar ook. En dat wilde hij ondervangen. Door allerlei protheses tussen zichzelf en de wereld op te werpen, camera's, opname-apparaatjes, een robotachtig uiterlijk, maar ook door kunst te maken waarin juist het algemene en toegankelijke werd gevierd. De zeefdrukken met soepblikken en flesjes Coca-Cola en celebrity's - ze waren, zo meent Laing, een langgerekte viering van het meest egalitaire en dus per definitie verbindende, aan de Amerikaanse cultuur. Me dunkt, een scherpe en geloofwaardige interpretatie.

Details van Strange Fruit, een installatie van Zoe Leonard, 1992. Beeld Baltimore Museum of Art
Details van Strange Fruit, een installatie van Zoe Leonard, 1992.Beeld Baltimore Museum of Art

Daarvan kent dit boek, dat is geschreven in fraaie meanderende zinnen, er meer. Over dat typisch stadse fenomeen van eenzaam zijn en het niet kunnen verbergen (Edward Hopper), over de wisselwerking tussen eenzaamheid en verslaving aan sociale media, stuk voor stuk condities waarvoor de auteur geen oplossing heeft, afgezien van de opmerking dat de schaamte over het probleem deels het probleem zelf is. 'De pijn van eenzaamheid', schrijft Laing, 'heeft zoveel te maken met geheimhouding, met de neiging kwetsbaarheid te verstoppen.' Maar, vraagt ze zich af, 'wat is er zo beschamend aan behoefte, aan verlangens [...] aan ongelukkig zijn? Waarom moeten we ons knus terugtrekken in een twee-eenheid met onze rug naar de wereld.'

Ja, waarom eigenlijk?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden