De droom van Gerard Reve komt uit

Vertaling Gerard Reve

De latere Volksschrijver Gerard Reve wist in Engeland nooit succes te boeken. Nu is er The Evenings, waarvan uitgever en vertaler alvast hoog opgeven.

Omslag van The Evenings Beeld Pushkin Press

Het is lang onopgemerkt gebleven. Bijna zeventig jaar na de eerste publicatie zal Gerard Reves De Avonden vanaf donderdag verkrijgbaar in de Britse boekwinkels. Voor de ruim tien jaar geleden overleden Volksschrijver komt postuum een droom uit: het bereiken van een Engelstalig lezerspubliek. Te laat, of in de woorden van Herman Koch, op de achterflap van de vertaling van The evenings - a winter's tale: 'Als De Avonden in de jaren vijftig was gepubliceerd dan zou het net zo'n grote klassieker zijn geworden als On the road of The catcher in the rye.'

Lezers in bijvoorbeeld Frankrijk, Duitsland en Spanje hebben eerder kennis kunnen maken met de donkere dagen voor Oud en Nieuw van de tobberige Frits van Egters. Voor de Engelsen is deze Angry Young Man uit de Lage Landen onbekend gebleven. Er schuilt een wrede ironie in. Waar Harry Mulisch een voorliefde koesterde voor Duitsland en Willem Frederik Hermans een band had met Frankrijk keek Gerard Kornelis van het Reve westwaarts, naar het Verenigd Koninkrijk, het land waar hij 'van het' verloor en zijn kosmopoliete illusies.

Ondanks het succes van De Avonden slaagde Reve er niet in te leven van de pen. Op zoek naar een groter lezerspubliek en niet gehinderd door matige schoolcijfers voor Engels wilde de jonge Van het Reve een 'Engelse' schrijver worden. Joseph Conrad was het ook gelukt.

Gerard Reve (1923-2006) is een van de grootste Nederlandse schrijvers. Zijn befaamde eerste roman De avonden (1947) gaat over de laatste dagen van 1946 zoals ze worden beleefd door de jonge klerk Frits van Egters.

Met een Amerikaanse vertaler had hij geprobeerd De ondergang van de familie Boslowits in het Engels gepubliceerd te krijgen. Tevergeefs. Ook pogingen om Engels te gaan studeren liepen op niets uit, waarna hij zelf de King James Bijbel en de handelingen van het Lagerhuis ging bestuderen. Vanaf 1953 verbleef hij regelmatig in Londen, waar hij verhalen schreef voor The Paris Review en, om de kost te verdienen, de billen waste van geesteszieken. Hij wist Acrobat and other stories gepubliceerd te krijgen. The Spectator signaleerde de bundel, maar de verkoop hield niet over.

Om zijn Engels te verbeteren correspondeerde hij in deze taal, zelfs met zijn vrouw Hanny Michaelis, die later The Acrobat naar het Nederlands zou vertalen. Zijn toenmalige vriend (en anglofoob) W.F. Hermans hekelde deze anglomanie en schreef plagerig een brief terug in het Frans. Hij noemde Reves Engels een mengsel van voor een Amerikaan of Engelsman volmaakt onbegrijpelijke batavismen. 'Engels is de grammaticaal gemakkelijkste maar idiomatisch moeilijkste taal ter wereld', scheef Hermans, 'in geen andere taal bijvoorbeeld bestaan zoveel synoniemen.'

De Avonden

'Huup',dacht Frits, 'huup.' 'Het is geen wijn', zei hij luid. 'Geen wijn?' vroeg zijn vader. 'Geen wijn? Wat is het dan?' 'Ik was in de winkel', zei zijn moeder, 'en ik vroeg aan -' 'Het is vruchtensap', zei Frits, met zijn gezicht naar zijn vader gericht. 'Sap van de bessen en appels. Een frisse, zure dank.' Hij veegde met zijn zakdoek over de plek in zijn broek. 'Huup', zei hij bij zichzelf, 'huup.' 'Nou', zei zijn vader.

The Evenings

'Upsy-daisy', Frits thought, 'upsy-daisy.' 'It isn't wine, 'he said loudly. 'Not wine?' his father asked, 'Not wine? Then what is it?' 'I was in the shop', his mother said, 'and I asked the-' 'It's fruit juice', Frits said, turning to face his father. 'Juice made from berries and apples. A fresh, tart beverage.' He pulled out his handkerchief and wiped the spot on his trousers. 'Upsy-daisy', he said to himself',upsy-daisy.' 'Goodness', his father said.

Een te rijke taal

Gedesillusioneerd keerde Reve terug naar zijn moedertaal. 'Wereldberoemd in Nederland', zo omschreef hij zijn lot. Begin jaren tachtig probeerde hij het nog eens. Geïnspireerd door zijn verblijf in Harwich, waar hij een huis had gekocht, schreef hij Guilty but insane, maar na honderd pagina's concludeerde hij, zoals Hermans hem al had voorgehouden, dat de Engelse taal te rijk is, een taal die hij niet goed genoeg beheerste om zich er naar behoren in uit te drukken. Voor wetenschappers is gebroken Engels geen probleem; voor een schrijver wel.

Een specifiek 'probleem' voor Reve is dat zijn stijl samenvalt met de inhoud, zeker in zijn latere werk. Het verklaart het geringe succes van Richard Huijings vertaling van Bezorgde ouders. Het barokke Parents worry sloeg dood. Er was succes voor andere Nederlandstalige schrijvers - Haasse, Boon - maar Reve bleef een nationaal geheim.

Nu is er de vertaling van het bekendste boek uit de vaderlandse literatuur. 'De Avonden werd me aangeraden door Victor Schiferli van het Letterenfonds', zegt uitgever Daniel Seton van Pushkin Press, 'ik zag waarom het zo iconisch is in Nederland. Ik werd bevangen door de donkere humor, door de alledaagsheid van Frits' bestaan en de onheilspellende sfeer. De dialogen doen denken aan die uit een toneelstuk van Harold Pinter, het sociale milieu aan dat uit de werken van Patrick Hamilton.'

Voor vertaler Sam Garrett, die ook boeken van Herman Koch en Tommy Wieringa heeft vertaald, was de opdracht een oude wens. 'Ik las het in 1983. Zo'n boek had ik nog nooit gelezen. Het sprak me aan. Een jongeman die zich schaamt voor zijn ouders, verlangt naar vriendschappen maar twijfelt over zijn vrienden en zijn vermogen tot loyaliteit, die zich verveelt op weer een donkere winterdag. Dat zijn universele gevoelens. Ik bewonder Reve, maar ben geen reviaan en dat is een voordeel bij het werk.'

De Avonden

'Alles is voorbij', fluisterde hij, 'het is overgegaan. Het jaar is niet meer. Konijn, ik ben levend. Ik adem, en ik beweeg, dus ik leef. Is dat duidelijk? Welke beproevingen ook komen, ik leef.' Hij zoog de borst vol adem en stapte in bed. 'Het is gezien', mompelde hij, 'het is niet onopgemerkt gebleven.' Hij strekte zich uit en viel in een diepe slaap.

The Evenings

'Everything is finished', he whispered, 'it has passed. The year is no more. Rabbit, I am alive. I breathe, and I move. Is that clear? Whatever ordeals are yet to come, I am alive.' Drawing his lungs full of air, he climbed into bed. 'It has been seen', he murmured, 'it has not gone unnoticed.' He stretched himself out and fell into a deep sleep.

Het vertaalwerk leverde geen onoverkomelijke problemen op, al kwam Garrett voor enkele uitdagingen te staan. 'Als Reve een gebouw beschrijft, zoals het Berendsgymnasium, of een persoon, Maurits Duivenis, doet hij dat op een unieke manier. Zijn beschrijvingen van de fysieke wereld zijn hallucinerend, iets wat ik bij Bordewijk ook zag. En dan is er de 'flauwe' humor, zo karakteristiek voor dit boek. Normaal gesproken zou een lezer dat niet accepteren, maar het hoort bij Reves charme. Op knappe wijze gebruikt hij het als tegenwicht voor zijn plechtige, quasi-religieuze taal.'

Garrett vergelijkt Van Egters met Salingers Holden Caufield en de protagonist van Alan Sillitoe's Loneliness of the Long-Distance Runner. 'Bij hen voel je dezelfde boze wanhoop en dat maakt hen allemaal relevant in 2016.' De vertaler zou graag aan de gang gaan met Op weg naar het einde of De vierde man, werkend vanuit woorden die Reve zelf ooit heeft geuit in een interview: 'Als ik vertaal, probeer ik over te brengen wat ik denk dat de auteur bedoeld heeft, God zegene de greep, meer of minder kan ik niet.' Hoe Garrett Reves Engels beoordeelt? 'Hij was meesterlijk in het Nederlands.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.