De dramatiek van een weerloze schrijfmachine Christopher Williams wil modern zijn, maar hij is een echte romanticus

De Amerikaan Christopher Williams ontleedt de wereld met zijn foto's. In het project For Example: Die Welt ist schön (final draft), waaraan hij sinds 1993 werkt, is zijn richtsnoer de tijd, en het verlangen om de tijd stil te zetten....

LUCETTE TER BORG

DE LUCHT zit boordevol vogels in ontelbare kleuren. De oceanen, rivieren en meren wemelen van de vissen. De bergen en de vlaktes, bossen en weiden, dorpen en steden krioelen van mensen, dieren en planten. Heel de aarde is vervuld van Gods kunstenaarschap, staat er in Psalm 104.

Steeds meer kunstenaars en geleerden besloten in de loop van de vijftiende en zestiende eeuw dat die aarde afgebeeld, bestudeerd en ontleed moest worden. Van groot tot klein, van hoog tot laag. Dus onderzochten ze niet alleen de anatomie van de mens, maar ook die van een kikvors. Dus sneden ze niet alleen de kap van een smakelijke boleet aan stukken, maar ook die van een stinkzwam. Daarom bestudeerden ze sterren aan de hemel en geologische eigenaardigheden op het land.

Deze natuurvorsers geloofden dat ze door onderzoek van de wereld een beter begrip zouden krijgen van Gods schepping. Door de wereld om zich heen in kaart te brengen, konden ze de schoonheid van Gods werken nog luider bejubelen.

Het is een stap met zevenmijlslaarzen om van laat-middeleeuwse botanici, kunstenaars, alchemisten en medici over te gaan naar een conceptuele fotograaf als de Amerikaan Christopher Williams (1956). Maar zijn nieuwste project For Example: Die Welt ist schön (final draft), waaraan hij sinds 1993 werkt, nodigt daar wel toe uit. Want ook Williams wil de wereld in kaart brengen door haar te ontleden. Alleen zijn de categorieën die hij daarbij onderscheidt niet door religie ingegeven, maar strikt persoonlijk. Hij citeert daarbij, heel hedendaags, voorgangers en voorbeelden, en gebruikt oude foto's opnieuw.

Deze werkwijze liet hij al in vroegere projecten zien. In de gruwelijke serie 'On Amsterdam', 'On New York', 'On Naples' et cetera (1985) deelde hij de wereld op in populaire toeristische steden waar niemand zich meer thuis kon voelen. Toeristische kiekjes fotografeerde hij opnieuw en hij hing deze naast een uit 1971 daterende foto van een bajonetexecutie in Bangladesh.

In Angola to Vietnam (1989) maakte hij een indeling van de wereld door opnamen van glazen plantmodellen te koppelen aan landen waar de mensenrechten werden geschonden. Uit deze opnamen, die visueel verwezen naar de grondlegger van de botanische fotografie, Karl Blossfeldt, sprak een politieke stellingname.

Een politieke stellingname ontbreekt in Williams' recente project. Maar een boodschap heeft de kunstenaar wel. De wereld is mooi, beweert hij in navolging van de Duitse fotograaf Albert Renger-Patzsch. Renger-Patzsch publiceerde in 1928 het boek Die Welt ist schön, waarin aan de hand van honderd foto's onopvallende dagelijkse dingen in beeld werden gebracht. Voor het eerst werd op encyclopedische manier de lof van een vlooienkam, een kraan, een scheermes, een deurklink bezongen.

Williams' werk is voor het eerst in Nederland te zien. Alles wat afleidt is verbannen uit de grote tentoonstellingszalen op de eerste verdieping van museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. De wanden zijn wit geschilderd. De vloer is glanzend grijs en er is veel ruimte. In deze monochrome ijszee vallen de foto's van Williams in eerste instantie nauwelijks op. Het zijn er 58, met een klein standaardformaat van 28 bij 35,5 centimeter. Het merendeel is in zwartwit.

De bezoeker begint zijn wereldreis op het verdoemde vliegveld Breña Alta op het Spaanse La Palma, dat gesloten werd nadat er drie vliegtuigen gecrasht waren en dat nu in gebruik is als oefenterrein voor een vrachtwagenrijschool. Hij trekt verder naar Japan, Senegal, Berlijn, Californië en Zwitserland. Onderweg krijgt hij series te zien: van natuurlijke 'verschijnselen', zoals een kevertje dat drie keer een schijndode act opvoert, van planten en vruchten, en van vrouwelijke fotomodellen.

Maar dit lijken intermezzo's, al zijn ze strak geregisseerd en doordacht. Net als bij de documentairefotografen Bernd en Hilla Becher zijn het de technische verworvenheden en moderne architectuur die Williams het meest interesseren. In Senegal fotografeert hij op Le Corbusier geïnspireerde gebouwen, overblijfselen van de Franse koloniale overheersing. Hij bezoekt een glasfabriek, klimt met de camera naar een stuwdam in de Zwitserse Alpen en weer naar beneden, en maakt close-ups van een schrijfmachine, een platenspeler, schroeven en moeren.

Alles wat door mensenhanden is gemaakt, stelt hij aan de kijker voor. Hij ontleedt de zaken in series, en licht wat er te zien valt toe in opmerkelijk uitgebreide tekstbordjes vol fotografische, technische details, dateringen en productbeschrijvingen. Deze beschrijvingen geven de foto's een schijn van objectiviteit, maar niets is minder waar.

Kijk maar naar de Valentine-schrijfmachine. In een reeks van vier foto's ontdoet Williams haar van haar signaalrode, bijna wulpse koffer. Koffer en machine, omhulsel en inhoud, worden uitgelicht en uitvergroot. Als een zoekend insect glijdt de camera langs de contouren. Geen detail blijft de kijker bespaard. Elke foto voor zich is koel en zakelijk, maar door de presentatie als serie ontstaat er dramatiek. Het apparaat op de laatste foto is ontkleed, het is geen levenloos ding meer, maar een naakt en weerloos dier.

Eenzelfde weerloosheid vind je in de series die Williams van fotomodellen maakte. Met een tweede camera, die opgesteld stond achter de professionele fotograaf, maakte hij zijn foto's. De perfect opgemaakte en gecoiffeerde modellen raakten in verwarring, keken langs de 'goede' lens heen, en juist op dat moment drukte Williams af.

De 'mooie wereld' van Williams is slechts een 'final draft', zegt hij. De kunstenaar predikt geen waarheid, hij presenteert geen definitieve ordening, hij dringt geen boodschap op. Dat beweert hij, want dat is wel zo veilig.

Wie de tentoonstelling in Rotterdam bekijkt, moet tot een andere conclusie komen. Namelijk dat zijn opmerkingen alibi's zijn. Williams wil graag modern en hedendaags zijn, maar hij is een romanticus pur sang. Uit zijn werk spreekt een diepgeworteld verlangen: het verlangen om de tijd stil te zetten.

Bijna alle foto's in For Example: Die Welt ist schön (final draft) verwijzen op de een of andere manier naar het verstrijken van tijd, naar het verleden. Dat blijkt heel letterlijk uit zijn keuze om overwegend zwartwitfoto's te maken. Ook fotografeert hij apparaten en voorwerpen die 'oud' zijn, al zien ze er nog splinternieuw uit, zoals de schrijfmachine uit 1969, een Braun-platenspeler uit 1956, een Bollenhoed uit 1873. Hij ontleedt zijn modellen als een middeleeuwse natuurvorser.

Ook in de serie waarbij hij de stuwdam Grande Dixence in Zwitserland volgde, toont hij zijn visie. De stuwdam wordt op geen enkel moment 'emotieloos', kaal van voren in beeld gebracht, zoals de Bechers dat zouden doen. Integendeel, Williams vertelt hier een lyrisch, droevig verhaal over de triomf van de mens op de natuur en de teloorgang van het dal van de Dix. Eerst was de aarde woest en leeg, en duisternis was op de achtergrond (Genesis 1:2). En dan komt daar die dam, tussen bergen die zo hoog zijn dat ze de lucht verduisteren. Het is alsof zich een prehistorisch monster tussen de toppen heeft genesteld, langzaam en geduldig.

Let maar op de 'kruipsporen' van het monster op de flanken van de berg: over die zandweg aan de overkant van het dal is het bouwverkeer naar het skelet van de betonnen dam getrokken. En de haarspeldweg aan deze kant van het dal is aangelegd met het oog op de toeristen die de dam na voltooiing zouden bezoeken.

Ook foto's over de toekomst zijn doordrenkt van geschiedenis. Zoals de opnamen van de bouwput bij de Berlijnse Potsdamer Platz. Williams richt z'n blik omlaag, de grauwe, modderige diepte in. Hij richt de lens scherp op zandhopen en bouwgrind, en brengt structuren, patronen en kleurnuances in beeld. Williams concentreert zich niet op de moderne graafmachines die her en der verspreid staan, maar maakt de historie van de bodem zichtbaar en toont zijn gezicht. Juist daardoor valt de tijd weg. Het maakt niet meer uit waar we ons bevinden en op welk moment. Deze groeve is er een van eens en ooit, van vroeger, later en nu.

Christopher Williams: For Example: Die Welt ist schön (final draft). Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam. Tot en met 25 mei. Di t/m za 10-17u, zo 11-17u. Catalogus ¿ 49,95.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden