Review

'De doop' oogt frisser na renovatie

Scorels schilderij 'De doop' werd grondig gerenoveerd en onderzocht. Dat loonde: het oogt nu frisser en ruimtelijker. Aardig is de ontdekking dat onder de verf op de achtergrond nog een kleine Johannes de Doper schuilgaat.

Detail uit De doop van Christus van Jan van Scorel, na restauratie. Beeld René Gerritsen

Een schilder kan de werkelijkheid natuurlijk ook negeren. Dichterlijke vrijheden staan hem vrij. Wil hij een bijbelscène situeren in een dorre, onherbergzame streek, in een setting die oogt als een kruising tussen een alpenlandschap en een golfbaan: dat kan. Dit, tenminste, illustreerde Jan van Scorel (1495-1562) toen hij in 1527 als nieuwkomer in Haarlem van het Jansklooster de opdracht kreeg op paneel een De doop van Christus te schilderen.

Het werd, om met kunstenaarsbiograaf Van Mander te spreken, een 'seer schoon stuck', een van Scorels ambitieuzere. Het toont zo'n fijn Nederlands renaissancelandschap: getrapt opgebouwd, met tonelen in afwisselend warme en koude tinten voor een suggestie van diepte en daartussen een keur aan fraaie, licht gekunstelde figuren.

Jezus van Nazareth, om er eens een te noemen, die hier - excuses voor de vergelijking - oogt als een kleuter tijdens zwemles (en zo voelt het misschien ook, gedoopt worden door Johannes) en talloze mannen en twee gearmde vrouwen. Over die laatste eist de kunsthistorische plicht te melden dat zij werden gekopieerd van Rafaël, terwijl het werkelijk opmerkenswaardige feit natuurlijk is dat één van hen een doorkijkjurk draagt.

Het paneel werd, sinds Scorel het in 1530 opleverde, talloze malen gerestaureerd en bewerkt, mogelijk ook door Frans Hals. In 2014 en '15 werd het opnieuw grondig gerenoveerd en onderzocht. Dat loonde, zo blijkt.

Het schilderij oogt nu frisser en ruimtelijker en er kwamen nieuwe details aan het licht. Aardig is de ontdekking dat onder de verf op de achtergrond nog een kleine Johannes de Doper schuilgaat. Werkelijk bijzonder is de vondst van een eveneens overgeschilderde God de Vader. Die bevindt zich rechts van de boom, op het later toegevoegde bovenste deel van het schilderij, de contouren zijn amper zichtbaar. Ooit overzag hij het tafereel vanuit een hemels schuimbad, tot de Haarlemmers hem achter een donkere wolk stopten. Dit zou rond 1625 zijn gebeurd, in opdracht van het pas aangetreden protestantse stadsbestuur.

In Haarlem presenteert men deze inzichten in een kleine, chique presentatie. Die bevat naast een film over en kopieën van De doop ook werk van Scorels ateliergenoten en hemzelf. Die prachtige Maria Magdalena uit het Rijks bijvoorbeeld. En die eigenaardige Madonna met wilde rozen uit het Centraal Museum: eigenaardig vanwege Maria's hoofd, dat eigenlijk een gespiegeld zijaanzicht is en vanwege de lijnen op de beentjes van de Heiland. Dat zijn dus ondertekeningen, geen spataderen.

Jan van Scorel - Een hemelse ontdekking. Frans Hals Museum, Haarlem t/m 13/3. Publicatie: (door: Ariane van Suchtelen): 7,95euro

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden