De dood van Ivan Iljitsj

'Zo, die is dood, en ik lekker niet'

Dood gaan we allemaal, en we zouden er goed aan doen dit banale gegeven onder ogen te zien - zowel wat onszelf, als wat onze naasten aangaat. Doen we dat niet, zo houdt Tolstoj ons voor, dan kan het ons vergaan als Ivan Iljitsj: 'Het levensverhaal van Ivan Iljitsj was heel eenvoudig en gewoon, en heel verschrikkelijk.'

Deze Ivan Iljitsj heeft bij leven en welzijn altijd gedaan wat van hem verlangd werd: werken, trouwen, carrière maken, kinderen krijgen en een kaartje leggen op zijn tijd. En ineens wordt hij zomaar gestraft met een pijnlijk ziekbed en, onontkoombaar, de dood. Zijn grootste kwelling is misschien nog wel de verschrikkelijke eenzaamheid waarin hij belandt omdat niemand met hem over dat ene, gruwelijke durft te praten. Alleen zijn eenvoudige huisbediende Gerasim is eerlijk tegen hem en als enige tot medelijden in staat. Pas als Ivan Iljitsj erkent dat zijn hele volwassen leven een grote leugen is geweest en hij zelf medelijden kan opbrengen voor anderen, kan hij in vrede sterven.

Tolstoj schreef De dood van Ivan Iljitsj in 1886, nadat hij zelf een lange crisis had doorgemaakt waarin hij worstelde met de dood en de zinloosheid van het bestaan. Alleen zijn grote doodsangst had hem er naar eigen zeggen van weerhouden zelfmoord te plegen. Dit verklaart wellicht de stelligheid waarmee Tolstoj uitspraken doet over alles wat het stervensproces omgeeft.

Zo beweert hij dat ieder mens die van de dood van een goede bekende hoort, altijd blij is dat niet hijzelf, maar een ander is gestorven: 'Zo, die is dood, en ik lekker niet.' Ook maakt hij korte metten met de hebzucht en hypocrisie van de hogere klassen en de opgeblazen gewichtigdoenerij van artsen.

Bij al zijn stelligheid is Tolstoj in De dood van Ivan Iljitsj op zijn best, en niet de vermoeiende zedenpreker die hij in sommige van zijn latere werken zou worden. De dood van Ivan Iljitsj is een fenomenaal boek over de wreedheid van het leven, dat 'elk wezen zwanger van de dood' laat gaan, en over de angsten en eenzaamheid van iemand die zich daar niet bij wil neerleggen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden