Interview Regisseur Tamara Kotevska

De documentaire Honeyland over een bijenhouder in een eenzame vallei oogt als een sprookje

De vallei waar de documentaire Honeyland werd opgenomen lijkt volgens regisseur Tamara Kotevska op een andere planeet.   

Haitdze Muratova in Honeyland. Beeld RV

Bijenhouder Hatidze Muratova schuifelt in een van de eerste scènes van de documentaire Honeyland over een onmogelijk smalle richel naar haar meest afgelegen bijennest, hoog in de bergen van Noord-Macedonië. Het is een fabelachtig, hoogtevrees opwekkend beeld, gefilmd met een dronecamera, waarmee de makers hun publiek direct stevig beetpakken. Zowel Hatidzes opmerkelijke serene rust als de imposante vallei waar ze woont is in één beweging vastgelegd – de oohs en aahs in de bioscoopzaal moeten stiekem tijdens het filmen al hoorbaar zijn geweest, toch?

Integendeel. ‘We hebben ons sufgepiekerd over een ándere manier om dit moment te filmen’, zegt regisseur Tamara Kotevska (26) in november tijdens een kort bezoek aan het documentairefestival Idfa in Amsterdam, waar Honeyland in de top van de lijst met publieksfavorieten eindigde. Ze zegt het haast verontschuldigend: ‘Zo’n dronebeeld hoort eigenlijk niet in deze film thuis. Het is een beeld dat boven het personage hangt in plaats van naast haar te staan. Te gelikt ook, als een natuurdocumentaire op National Geographic. Maar het kon niet anders. We pasten er niet bij, op die richel.’ Lachend: ‘Dus nu hebben we een documentaire met één droneshot.’

Kotevska, haar 44-jarige, net als zij uit Noord-Macedonië afkomstige co-regisseur Ljubomir Stefanov en hun twee cameramannen vormden een hechte, perfect op elkaar ingespeelde mini-crew met een zorgvuldig afgebakend idee over wat ze precies wilden maken: geen interviews voor de camera, geen voice-over, maar een eenvoudig portret van een vrouw die in haar levensonderhoud voorziet door honing van wilde bijen te verkopen. Honeyland groeide sinds de première op het Sundancefestival aan het begin van 2019 uit tot onvervalste festivalhit. Tijdens het Idfa gonzen voor het eerst ook Oscarkansen, waardoor Kotevska en Stefanov de publiciteitsverplichtingen besloten op te delen. Zij ging naar het Idfa, hij nam even rust. (Sinds vorige maand staat Honeyland op de Oscar-shortlist voor beste documentaire én beste niet-Engelstalige film.)

De regisseurs Ljubomir Stefanov en Tamara Kotevska bij de première van Honeyland. Beeld Getty

Gedurende drie jaar filmden ze in de vallei, steeds in blokjes van drie of vier dagen. ‘Die plek voelde als een andere planeet. Een dag lijkt er tien dagen te duren, alles gaat in slow motion. Met een westerse manier van leven en denken is het moeilijk voorstelbaar hoe iemand daar kan leven, want behalve voor je eigen voedsel zorgen, is verder niets te doen. En toch is Hatidze zó scherp. Ze denkt zo helder. Ze is niet bezig met haast of concurrentie. Ze ís er gewoon.’

Honeyland  is bij natuurlijk licht gefilmd – er is geen stroom in de vallei – en daardoor  heeft de documentaire een feeërieke sfeer. Een zwerm bijen oogt bij tegenlicht van de ondergaande zon zodoende als een groep vuurvliegjes. De momenten met Hatidze en haar bejaarde, bedlegerige moeder bij een flakkerende olielamp zijn net scènes uit een deftig, sfeervol filmdrama. Dit is het resultaat van ‘een poging om de magie van de vallei naar beelden te vertalen’, zegt Kotevska. ‘Er zijn miljoenen documentaires die niet meer doen dan informeren, wij wilden een documentaire maken alsof het een sprookje is.’

Dit was in principe ruim voldoende geweest voor een fraai portret van een authentieke, eigenzinnige vrouw die ook fungeert als krachtig symbool: zó doe je dat, leven in harmonie met de natuur. In een sleutelscène verklaart Hatidze waarom ze slechts de helft van de honing bij de bijen weghaalt – wie alleen maar neemt, krijgt uiteindelijk niets meer.

De familie Sam en Haitdze Muratova in Honeyland.

Des te groter de schok voor de kijker wanneer een extreem luidruchtige nomadenfamilie in de vallei neerstrijkt – vader, moeder, zeven kinderen – die in alles het tegenovergestelde van Hatidze vertegenwoordigen. De scène waarin hun baby achteloos tussen koeien rondscharrelt zet de toon, qua ontregelende chaos. Ook de familie gaat op zoek naar honing, maar ze piekeren er niet over om de helft achter te laten. Het is de in de praktijk gebrachte duurzaamheid van Hatidze tegenover de hebzucht van de familie.

De komst van de familie en alle chaos in hun kielzog zette alles op scherp: het leven in de vallei én de documentaire zelf. Het voelde als een machtsgreep van de familie, zegt Kotevska. ‘We vreesden dat ze ons verhaal volledig zouden overnemen. Hatidze ook, trouwens. Ze werd boos op ons, het frustreerde haar dat we ook hún manier van leven aandacht wilden geven. Dit is toch míjn film?, zei ze. Ze voelde zich gebruikt, omdat onze aandacht niet meer volledig bij haar lag. Ik snapte dat wel: er gebeurde ook zo veel opeens. Uiteindelijk hebben we dit opgelost in de montage, door 50, 60 procent van de beelden met de familie niet te gebruiken. Maar het duurde even voor Hatidze ons daarin opnieuw vertrouwde.’

Het is de scène met de baby tussen de koeien, met die dreiging van vertrapping, die van Honeyland het langst blijft hangen. In hoeverre voelde ze zich verantwoordelijk voor de mensen die ze filmde? ‘Misschien zullen mensen me iets verwijten als ze dit lezen, maar tijdens het filmen dacht ik hier niet over na. We wilden vanaf het begin de realiteit van deze plek vastleggen, en dat bleven we doen. Dit is zoals deze mensen leven, of we daar nou wel of niet bij staan met een camera. We zijn geen mensenrechtenorganisatie die de situatie daar even komt veranderen. We wilden hun realiteit laten zien, niet hun realiteit vormen naar onze wensen.’

Pas toen de camera uitging, zegt ze, raakte ze écht doordrongen van wat er mis had kunnen gaan. ‘Maar als ik film, lijkt dat besef niet te bestaan. Dan is het de camera en ik, een symbiose. Ik zie geen andere manier om mijn werk écht goed te doen.’

Energie

Er is geen imkerpak te bekennen, in Honeyland. Van bijenhouder Hatidze leerde ook de documentairecrew hoe je je in de buurt van bijen gedraagt zonder te worden gestoken. Regisseur Tamara Kotevska: ‘Bijen reageren dus écht op de energie van de mensen om hen heen. Het zijn net honden, als jij nerveus of agressief bent, worden zij dat ook. Als je rustig bent, vliegen ze weg. Beweeg je je heel druk, dan steken ze. Je kan alsnog pech hebben, een van onze cameramannen werd een paar keer gestoken en hij is nog allergisch ook, maar in principe werkte onze methode perfect.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden