Review

De dingen die voorbijgaan biedt vluchtheuvel aan gevoelige zielen

Theater - De dingen die voorbijgaan (TGA & Toneelhuis)

Deze coproductie is een groots noodlotsdrama, dat in een stijlvaste voorstelling geheel recht doet aan Couperus. Er wordt prachtig geacteerd, door Katelijne Damen als de jongere Ottillie en Abke Haring als Elly.

Lot en Elly zitten op de grond, kleden zichzelf uit en stoppen aardbeien in elkaars mond. Champagne wordt uitgegoten over borsten en billen, een bus slagroom wordt leeggespoten op naakte lichamen. Onder deze zinnelijke scène klinkt Nina Simone's bezwerende Wild Is the Wind. Maar van wilde hartstocht is bij Lot (Aus Greidanus jr.) en Elly (Abke Haring) geen sprake. Ze willen wel en proberen het, maar in hun ogen en lichamen zie je de weerstand al ontluiken.

Deze scène uit De dingen die voorbijgaan, de theaterbewerking van Louis Couperus' roman Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan is het hoogtepunt van een stijlvaste voorstelling die geheel en al recht doet aan wat Couperus in 1904 allemaal beschreef. Namelijk dat het verleden met zijn geheimen altijd een schaduw vooruit werpt, dat familie, huwelijk en gezin slechts schijnzekerheden bieden en dat lust verdampt waar je bijstaat.

Van Hove en Toneelgroep Amsterdam hebben zich drie jaar lang aan Couperus verbonden, op uitnodiging van de RuhrTriënnale. Daar was vorig jaar de première van De Stille Kracht en dit weekend die van De dingen die voorbijgaan; komend jaar volgt De kleine zielen. Deze nieuwe coproductie met Toneelhuis Antwerpen is een groots noodlotsdrama dat in volle ernst en volle overtuiging wordt opgevoerd, in een industrieel gebouw dat door Jan Versweyveld is vormgegeven als immense wachtkamer.

In deze smetteloze witte ruime, door glazen wanden en spiegels afgeschermd, staan tegen de kant ontelbare stoeltjes geduldig naast elkaar. Daarop nemen de spelers plaats en van daaruit nemen ze deel aan de handelingen. Door hun zwartgrijze kostuums lijken ze weggelopen uit een somber schilderij. Met ernstige blik bewegen ze zich voortdurend groepsgewijs of alleen, voor- en achterwaarts in gestage regelmaat. Deze mise-en-scène is één grote treurmars, een choreografie van eenzaamheid.

Het drama in De dingen die voorbijgaan is bekend: de oude Ottilie en haar amant Takma worstelen zestig jaar na dato nog met de dood van haar echtgenoot, die zij samen in een stille nacht in Nederlands-Indië hebben omgebracht. Een crime passionel die de hele familie generaties lang in de greep houdt. Deze erfzonde verspreidt zich als een olievlek over al deze getroebleerde zielen. Lot en Elly zijn de jongste telgen van dit geslacht en hun huwelijk moet dienen als reddingsboei. Maar Couperus heeft daar weinig fiducie in. 'Samenleven met jou... maakt me minder eenzaam. Het is de enige mogelijkheid te vergeten dat we langzaam afsterven', zegt Lot op de dag van zijn huwelijk.

De dingen die voorbijgaan

Theater. Naar Louis Couperus door Toneelgroep Amsterdam en Toneelhuis Antwerpen, regie Ivo van Hove. Gezien 16.9 in RuhrTriënnale, Zeche Zweckel Gladbeck. Daar t/m 24/9; van 8 t/m 22/12 in Stadsschouwburg Amsterdam.

Prachtig stel

Dat afsterven zien we dan ruim twee uur lang in een fraaie mix van ensemblespel en intieme momenten. Het stokoude duo wordt gespeeld door Frieda Pittoors (Ottilie) en Gijs Scholten van Aschat (Takma). Zij al bijna van de wereld, slechtziend en soms hallucinerend, hij leunend en slapend op zijn wandelstok. Een prachtig stel: Pittoors heeft een grandioze sterfscène en Scholten brengt een stille hommage aan Paul Steenbergen, die Takma speelde, in de televisieserie uit 1975.

Op een paar uit de bocht vliegende rollen na wordt er prachtig geacteerd, vooral door Katelijne Damen als de jongere Ottillie en moeder van Lot (zinnelijk-incestueus) en Abke Haring als Elly (lief, gracieus, sensueel). In de kleinere rollen excelleren Hugo Koolschijn als de vieze oom die aan kleine meisjes zit en Fred Goessens als dokter Roelofsz. Al deze personages hanteren een fraai stijlmiddel: wanhoop en angst worden gesmoord in een kus of omhelzing.

Wat in De dingen die voorbijgaan soms wringt, is de bewerking: niet altijd is duidelijk wie wie is in de familie en waarom hij of zij het zo zwaar heeft. Jammer ook dat bij de première hoofdrolspeler Aus Greidanus last had van haperende geluidsapparatuur, waardoor zijn sterke slotmonoloog te snerpend klonk. Niet alleen acteurs, ook theatertechniek is soms ontembaar.

De livemuziek van Harry de Wit met variaties op het tikken van een klok, de geur van aardbeien, de zwarte sneeuw die valt en ook het publiek bedwelmt - dat alles maakt dat De dingen die voorbijgaan een vluchtheuvel biedt aan gevoelige, rusteloze zielen. Voor zolang de voorstelling duurt, voor even dus.

De platenkast van Ivo

Aan Ivo van Hoves voorstellingen valt duidelijk zijn muzikale voorkeur af te lezen.

In de loop der tijd wordt zo'n beetje duidelijk wat er zoal in de platenkast en cd-rek van Van Hove moet hebben gestaan, en dat is vooral muziek uit de jaren zeventig. Het schrijnende liefdesduet in De dingen die voorbijgaan, met Nina Simone's Wild Is the Wind als muzikaal tapijt, geeft aan dat de Amerikaanse jazz- en soulzangeres tot de favorieten van Van Hove moet behoren. De scène doet namelijk sterk denken aan die in The Fountainhead waarin Ramsy Nasr en Halina Reijn uit de kleren gingen. Toen hoorden we Nina Simone's Don't explain als muzikaal commentaar - liefde en lust, ze laten zich niet verklaren. Neil Young was te horen in Opening Night, naar de film van John Cassavetes, en Joni Mitchells schitterende Blue omlijstte de dramatische slotscène in Ibsens Hedda Gabler, waarin Halina Reijn als titelheldin tenslotte het pistool tegen haar hoofd zette. Uiteraard luisterden we ook naar David Bowie, wiens greatest hits als soundtrack dienden voor Angels in America. Vorig jaar werkte Van Hove met Bowie zelf aan Lazarus, waarin Bowies muziek in een geheel nieuw verband werd hergebruikt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.